Giriş
7589
sayılı Kanun ile Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 107. maddesinde düzenlenen
belirsiz alacak davası yürürlükten kaldırılmış, HMK'nın 109. maddesine ise
kısmi davada talep artırımı ve zamanaşımına ilişkin yeni bir fıkra eklenmiştir.
Yeni düzenleme, yalnızca yürürlük tarihinden sonra açılacak davalar bakımından
değil, daha önce açılmış ve halen görülmekte olan davalar bakımından da önemli
hukuki sorunlar ortaya çıkarmaktadır.
Bu
kapsamda iki temel meselenin değerlendirilmesi gerekmektedir. İlk olarak, yeni
düzenlemeden önce belirsiz alacak davası olarak açılmış davalarda zamanaşımının
nasıl değerlendirileceği belirlenmelidir. İkinci olarak, yeni düzenlemeden önce
açılmış kısmi davalarda yeni zamanaşımı hükmünün uygulanıp uygulanamayacağı ve
artırılan alacak bakımından zamanaşımının hangi tarihte kesilmiş sayılacağı
açıklığa kavuşturulmalıdır.
I.
Yeni Düzenlemeden Önce Açılmış Belirsiz Alacak Davalarında Zamanaşımı
Belirsiz alacak davasının kaldırılması ve
geçiş hükmü
Belirsiz
alacak davası, dava açıldığı tarihte alacağın miktar veya değerinin tam ve
kesin olarak belirlenmesinin davacıdan beklenemediği ya da bunun imkansız
olduğu durumlarda alacağın başlangıçta belirlenen asgari bir miktar üzerinden
talep edilmesine imkan tanıyan bir dava türüdür. Bu dava türünün kısmi davadan
ayrılan önemli sonuçlarından biri, zamanaşımının yalnızca başlangıçta talep
edilen miktar bakımından değil, alacağın tamamı yönünden kesilmesidir [1]. Belirsiz
alacak davasının kaldırılması, bu dava türüyle daha önce açılmış ve halen
derdest olan davaların hukuki niteliğinin ve zamanaşımı bakımından tabi
olacakları rejimin ayrıca değerlendirilmesini gerektirmektedir. Kanun koyucu,
bu konuda geçiş hükmü öngörmüştür. 7589 sayılı Kanun'un geçici 1. maddesinin
onuncu fıkrası uyarınca, yürürlükten kaldırılan HMK m. 107, yürürlük tarihinden
önce açılmış davalar bakımından uygulanmaya devam edecektir.
Bu
düzenleme karşısında, yeni kanunun yürürlüğe girmesinden önce belirsiz alacak
davası olarak açılmış ve görülmekte olan davaların sırf kanun değişikliği
nedeniyle kısmi davaya dönüşmesi söz konusu değildir. Bu davaların usul hukuku
bakımından değerlendirilmesinde önceki HMK m. 107 hükmü uygulanmaya devam
edecektir.
Zamanaşımının alacağın tamamı bakımından
kesilmesi
Belirsiz
alacak davasında zamanaşımının alacağın tamamı yönünden kesilmesi, bu dava
türünün alacaklıya sağladığı temel hukuki güvencelerden biridir. Davacının
alacağının tamamını dava açarken belirleyememesi, bakiye alacak bakımından
zamanaşımının işlemeye devam etmesi sonucunu doğurmamaktadır [1].
Eski
HMK m. 107'nin yürürlükten önce açılmış davalarda uygulanmaya devam edeceğinin
açıkça düzenlenmiş olması karşısında, bu davalarda zamanaşımı değerlendirmesi
de önceki hukuki rejime göre yapılmalıdır. Buna göre, usulüne uygun biçimde
belirsiz alacak davası olarak açılmış bir davada, alacağın başlangıçta
belirtilen miktarı aşan kısmı bakımından da zamanaşımının dava tarihinde
kesildiği kabul edilmelidir. Kanun değişikliği, bu davalarda zamanaşımının yalnızca
başlangıçta talep edilen miktar yönünden kesildiği sonucunu doğurmaz. Bununla
birlikte, bir davanın dilekçede belirsiz alacak davası olarak adlandırılması
tek başına yeterli değildir. Davanın gerçekten HMK m. 107 kapsamında açılmış
olması ve bu dava türünün koşullarını taşıması gerekir. Hukuki niteliği
itibarıyla kısmi dava olan bir davanın, yalnızca önceki dönemde açılmış olması
nedeniyle belirsiz alacak davasına özgü sonuçlardan yararlanması mümkün
değildir.
Ayrıca
zamanaşımının kesilmesi ile talep artırımına ilişkin usul işlemleri birbirinden
ayrılmalıdır. Alacağın tamamı yönünden zamanaşımının kesilmiş olması, davacının
talebini usulüne uygun biçimde belirleme veya artırma yükümlülüğünü ortadan
kaldırmaz. Bu nedenle somut olayda verilen kesin süre kararları, talep artırımı
işlemleri ve yargılamanın geldiği aşama ayrıca değerlendirilmelidir.
Sonuç
olarak, yeni düzenlemeden önce açılmış belirsiz alacak davalarında zamanaşımı
bakımından eski HMK m. 107 uygulanmaya devam edecektir. Bu davalar, kanun
değişikliği nedeniyle kısmi davalara ilişkin zamanaşımı rejimine tabi hale
gelmeyecektir.
II.
Yeni Düzenlemeden Önce Açılmış Kısmi Davalarda Yeni Zamanaşımı Hükmünün
Uygulanması
Yeni düzenleme ve ortaya çıkan hukuki sorun
Eski
HMK m. 109 rejiminde kısmi dava açılması, kural olarak yalnızca dava edilen
miktar bakımından zamanaşımını kesmekteydi. Davacının fazlaya ilişkin haklarını
saklı tutması, dava edilmeyen bakiye alacak yönünden zamanaşımının işlemeye
devam etmesini engellemiyordu. Nitekim Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun
07.02.2024 tarihli, 2023/915 E. ve 2024/80 K. sayılı kararında da kısmi dava
açılmasının dava edilmeyen bakiye alacak yönünden zamanaşımını kesmeyeceği
yönündeki yaklaşım benimsenmiştir [2].
Yeni
HMK m. 109/4 ile bu durum değiştirilmiştir. Düzenleme uyarınca, alacağın
yalnızca bir kısmının dava edildiği durumlarda talep konusu, aynı davada bir
defaya mahsus olmak üzere, iddianın genişletilmesi yasağına tabi olmaksızın
tahkikatın sona ermesine kadar artırılabilecektir. Ayrıca artırılan kısım
bakımından zamanaşımının dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılacağı hükme
bağlanmıştır. Ancak yeni düzenlemenin yürürlük tarihinden önce açılmış ve halen
derdest olan kısmi davalara uygulanıp uygulanmayacağı konusunda açık bir geçiş
hükmü bulunmamaktadır. Bu nedenle sorunun çözümünde HMK m. 448'de düzenlenen
usul hükümlerinin zaman bakımından uygulanması ilkesi ile zamanaşımının maddi
hukuk niteliği birlikte değerlendirilmelidir.
Yeni
hükmün hukuki niteliği ve derdest davalara uygulanması
Yeni
düzenlemenin ilk cümlesi, kısmi davada talep artırılmasına ilişkin usuli bir
imkan getirmektedir. İkinci cümlesi ise artırılan miktar yönünden zamanaşımının
dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılmasını öngörmektedir. Bu iki hüküm aynı
fıkrada yer almakla birlikte, hukuki nitelikleri ve sonuçları bakımından
birbirinden ayrılmalıdır. Bir görüşe göre, talep artırımı imkanını düzenleyen
hüküm usul hukuku niteliğindedir. HMK m. 448 uyarınca usul hükümleri,
tamamlanmış işlemleri etkilememek kaydıyla derhal uygulanır. Bu nedenle, yeni
düzenlemenin yürürlüğe girdiği tarihte tahkikatı devam eden kısmi davalarda
henüz gerçekleştirilmemiş talep artırımı işlemlerinin yeni hükme tabi olması
gerekir. Bu görüş çerçevesinde, yürürlük tarihinden önce açılmış olsa dahi
tahkikatı devam eden kısmi davalarda davacı, tahkikat sona erinceye kadar
talebini bir defaya mahsus olmak üzere artırabilir. Kanun koyucunun bu imkanın
yalnızca yeni açılacak davalarda kullanılabileceğini öngören bir geçiş hükmü
getirmemiş olması da bu değerlendirmeyi desteklemektedir [3]. Buna
karşılık, yeni düzenlemenin zamanaşımına ilişkin ikinci cümlesinin maddi hukuk
alanında sonuç doğurduğu ileri sürülmektedir. Bu görüşe göre, talep artırımı
imkanının derdest davalarda uygulanması ile artırılan miktar bakımından
zamanaşımının geçmişe etkili biçimde kesilmiş sayılması aynı mesele değildir. Zira
zamanaşımı, maddi hukuka ilişkin bir kurumdur. Zamanaşımı süresinin dolmasıyla
borçlu lehine zamanaşımı def'ini ileri sürme imkanı doğar. Bu nedenle yeni
hükmün, yürürlük tarihinden önce zamanaşımına uğramış bir alacağı yeniden talep
edilebilir hale getirecek şekilde uygulanması, hukuki güvenlik ve geçmişe
etkili uygulama yasağı bakımından sorun yaratabilir [4]. Bu yaklaşımda,
usul hükmünün derhal uygulanması ilkesi kabul edilmekle birlikte, bu ilkenin
geçmişte tamamlanmış maddi hukuk sonuçlarını kendiliğinden ortadan kaldırmadığı
vurgulanmaktadır.
Zamanaşımına uğramış bakiye alacaklar
bakımından değerlendirme
Yeni
düzenlemenin yürürlük tarihinden önce açılmış kısmi davalara uygulanmasındaki
temel sorun, bakiye alacağın zamanaşımına uğrayıp uğramadığı noktasında
yoğunlaşmaktadır.
İlk
ihtimalde, kısmi dava açılmış ancak bakiye alacak yönünden zamanaşımı süresi
31.07.2026 tarihinden önce dolmuştur. Bu durumda yeni hükmün uygulanması, daha
önce zamanaşımına uğramış bir alacağın yeniden canlandırılması sonucunu
doğurabilir. Bu sonucun kabul edilmesi, zamanaşımının maddi hukuk niteliği ve
hukuki güvenlik ilkesi bakımından tartışmalıdır. Kanunda geçmişte zamanaşımına
uğramış alacakların yeniden talep edilebilir hale geleceğini açıkça öngören bir
geçiş hükmünün bulunmaması da bu değerlendirmede önem taşımaktadır.
İkinci
ihtimalde ise bakiye alacak, yeni düzenlemenin yürürlüğe girdiği tarihte henüz
zamanaşımına uğramamıştır. Bu durumda talep artırımı imkanının derdest
davalarda uygulanabileceği ve yeni hükmün zamanaşımına ilişkin sonucunun da
değerlendirmeye alınabileceği savunulabilir.
Bununla
birlikte, zamanaşımına uğramamış bakiye alacaklar bakımından da yeni hükmün
geçmişe etkili sonucunun hangi kapsamda uygulanacağı ayrıca tartışılmalıdır.
Özellikle dava tarihinin, zamanaşımı süresinin başlangıcının ve varsa
zamanaşımını kesen veya durduran diğer nedenlerin belirlenmesi gerekir. Dolayısıyla
yalnızca davanın yeni düzenlemeden önce açılmış olması ya da alacağın yürürlük
tarihinde zamanaşımına uğramamış bulunması, bütün olaylarda aynı sonuca ulaşmak
için yeterli değildir.
Yeni
HMK m. 109/4 hükmünün derdest kısmi davalarda uygulanması bakımından, öncelikle
geçiş hükümlerinin kapsamı belirlenmelidir. Kanun koyucunun eski HMK m. 107'nin
uygulanmaya devam edeceğini açıkça düzenlemesine rağmen, eski kısmi davalar
bakımından benzer bir sınırlama öngörmemesi önemlidir.
Bu
çerçevede, HMK m. 448'deki derhal uygulama ilkesi uyarınca, yürürlük tarihinde
henüz tamamlanmamış talep artırımı işlemlerinde yeni hükmün uygulanabileceği
kanaatindeyiz. Aksi yöndeki bir yaklaşım, kanunda açıkça öngörülmeyen bir
sınırlamanın yorum yoluyla getirilmesi sonucunu doğurabilir.
Ancak
talep artırımı imkanının uygulanabilir olması, zamanaşımına ilişkin sonucun her
durumda geçmişe etkili biçimde uygulanabileceği anlamına gelmez. Özellikle
yürürlük tarihinden önce zamanaşımına uğramış bakiye alacaklar bakımından, yeni
hükmün geçmişte doğmuş hukuki sonuçları ortadan kaldıracak biçimde uygulanması
hukuki güvenlik ilkesiyle bağdaşmayabilir.
Bu
nedenle, yeni HMK m. 109/4 hükmündeki talep artırımı imkanının, tahkikatı devam
eden eski kısmi davalarda uygulanabileceği; ancak zamanaşımına ilişkin
düzenlemenin yürürlük tarihinden önce zamanaşımına uğramış bakiye alacakları
yeniden canlandıracak şekilde yorumlanmaması gerektiği kanaatindeyiz.
Bununla
birlikte, zamanaşımına uğramamış bakiye alacaklar yönünden yeni hükmün
uygulanması değerlendirilirken de somut olayın özellikleri dikkate alınmalıdır.
Alacağın tabi olduğu zamanaşımı süresi, sürenin başlangıcı, varsa kesilme veya
durma nedenleri ve talep artırımının gerçekleştirildiği tarih birlikte
değerlendirilmelidir.
Ayrıca
yeni düzenleme, bakiye alacağı kendiliğinden davanın konusu haline
getirmemektedir. Talebin usulüne uygun biçimde artırılması gerekir. Bu işlem
yapılmadığı sürece kısmi dava, başlangıçta talep edilen miktarla sınırlı
kalmaya devam eder.
Sonuç
7589
sayılı Kanun ile getirilen değişiklikler, yürürlük tarihinden önce açılmış
belirsiz alacak ve kısmi davalar bakımından birbirinden farklı sonuçlar
doğurmaktadır.
Birincisi,
yeni düzenlemeden önce belirsiz alacak davası olarak açılmış davalarda, geçiş
hükmü gereğince eski HMK m. 107 uygulanmaya devam edecektir. Bu nedenle,
usulüne uygun biçimde açılmış belirsiz alacak davalarında zamanaşımının
alacağın tamamı bakımından kesilmesine ilişkin sonuç, kanun değişikliği
nedeniyle ortadan kalkmayacaktır.
İkincisi,
yeni düzenlemeden önce açılmış kısmi davalarda HMK m. 109/4 hükmünün
uygulanması, usul hükümlerinin derhal uygulanması ilkesi çerçevesinde mümkün
görünmektedir. Bununla birlikte, talep artırımı imkanı ile artırılan kısım
yönünden zamanaşımının geçmişe etkili biçimde kesilmiş sayılması birbirinden
ayrılmalıdır.
Kanaatimizce,
yeni düzenleme yürürlük tarihinde derdest olan kısmi davalarda henüz
gerçekleştirilmemiş talep artırımı işlemlerine uygulanabilmelidir. Ancak bu
uygulama, yürürlük tarihinden önce zamanaşımına uğramış bakiye alacakların
yeniden canlandırılması sonucunu doğurmamalıdır.
Sonuç
olarak, eski belirsiz alacak davalarında geçiş hükmü gereğince önceki
düzenlemenin uygulanmasına devam edilirken, eski kısmi davalarda yeni hükmün
uygulanması HMK m. 448, zamanaşımının maddi hukuk niteliği ve hukuki güvenlik
ilkesi birlikte değerlendirilerek çözümlenmelidir.
Stj. Av. Fatma Şengün
Kaynakça:
1. Pekcanıtez, Hakan / Simil, Cemil,
“Belirsiz Alacak Davasının Kanundan Kaldırılmasının Düşündürdükleri”, İstanbul
Kültür Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 25, S. 2, Temmuz 2026, s.
195-228.
2. Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 07.02.2024
tarihli, 2023/915 E. ve 2024/80 K. sayılı kararı.
3. Karasu, Raif, Derdest Kısmi Davalarda
Zamanaşımı ve Talep Artırımı.
4. Kılıçoğlu, Evren, 7589 Sayılı Kanun ile
Getirilen Kısmi Davaya İlişkin Hükümlerin Niteliği ve Yürürlük Tarihinde
Derdest Olan Davalarda Uygulanması.
5. Simil, Cemil, Belirsiz Alacak Davası,
İstanbul 2013, s. 300 vd.
6. Akil, Cenk, Kısmi Dava, Ankara 2013, s.
199 vd.
