Özgün Law Firm

1. GİRİŞ

Gözaltındaki şüphelinin ifadesi, Sulh Ceza Hakimliğine sevk edilmeden hemen önce veya bir başka deyişle özgürlüğüne ilişkin kararın hemen öncesinde alınmaktadır. Bu durum, ifadeyi alan görevliye fiziki bir müdahalede bulunmaksızın şüphelinin beyanını etkileyebilme imkanı tanımaktadır. Uygulamada “suçu kabul etmezsen tutuklanırsın” veya “olayı anlatırsan bugün serbest kalırsın” şeklindeki sözler, bu etkinin tipik görünümleridir. Öte yandan şüpheliye lehe hükümlerin hatırlatılması, bağlamına göre hukuka uygun bilgilendirme kapsamında değerlendirilmektedir. İradeyi yönlendiren baskı ile hukuka uygun bilgilendirme arasındaki sınır, özellikle etkin pişmanlık hükümlerinin gündeme geldiği örgütlü suç soruşturmalarında belirsizleşmektedir.

İşbu çalışmada; öncelikle ifade alma ve sorguda özgür irade ilkesinin normatif dayanağı kısaca ortaya konulacak, ardından tutuklama tehdidi veya serbest bırakma vaadi ile belirli şekilde beyanda bulunulmasının hukuka aykırılığı Yargıtay kararları ışığında incelenecek, son olarak bu yolla alınan ifadenin delil niteliği değerlendirilecektir.

2. İFADE ALMA VE SORGU USULLERİNİN NORMATİF DAYANAĞI

İfade alma ve sorguda uyulacak temel kural 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (“CMK”) 148. maddesinde yer almaktadır. Maddenin konuya ilişkin kısımları;

“(1) Şüphelinin ve sanığın beyanı özgür iradesine dayanmalıdır. Bunu engelleyici nitelikte (…) aldatma, cebir veya tehditte bulunma, bazı araçları kullanma gibi bedensel veya ruhsal müdahaleler yapılamaz. (2) Kanuna aykırı bir yarar vaat edilemez. (3) Yasak usullerle elde edilen ifadeler, rıza ile verilmiş olsa da delil olarak değerlendirilemez.”

şeklindedir.

Hükümdeki “gibi” ibaresinden anlaşıldığı üzere sayılan usuller örnekleyici niteliktedir ve kanunda sayılı örneklerle sınırlı değildir. Müdahalenin yasak usul niteliği taşıyıp taşımadığı, somut şüphelinin direncine göre değil, objektif ölçütlere göre belirlenmelidir. Bu nedenle nesnel olarak ortalama bir kişinin irade özgürlüğünü ortadan kaldırmaya elverişli olan bir yöntem, somut olayda dayanıklı bir şüphelinin iradesini etkilememiş olsa dahi yasak usul niteliğindedir [1].

Hükmün mehazı olan Alman Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 136a paragrafının birinci fıkrası;

“Kötü muamele, bitap düşürme, bedensel müdahalelerde bulunma, ilaç verme, işkence, aldatma ya da hipnoz yoluyla şüphelinin iradi karar verme ve iradi hareket etme özgürlüğü engellenemez. Zorlama, yalnızca ceza muhakemesi hukukunun izin verdiği durumlarda mümkündür. Kanun hükümlerine göre tatbik edilmesine izin verilmeyen bir tedbiri uygulamakla tehdit etmek ve kanunda öngörülmeyen bir yarar vaadinde bulunmak yasaktır” [2] şeklindedir.

Hüküm, kanuna göre uygulanmasına izin verilmeyen bir tedbirle tehdit etmeyi ve kanunda öngörülmeyen bir yararı vaat etmeyi açıkça yasaklamaktadır. CMK’da bu ayrıntıya yer verilmemiş olsa da iki kavramın aynı içerikte yorumlanması hükmün amacına uygundur.

İlkenin anayasal dayanağı, kimsenin kendisini suçlayan bir beyanda bulunmaya zorlanamayacağını düzenleyen Anayasa’nın 38/5. maddesi ile kanuna aykırı olarak elde edilmiş bulguların delil olarak kabul edilemeyeceğini öngören 38/6. maddesidir. Bu hükümler kişi özgürlüğüne ilişkin 19. madde ile birlikte değerlendirildiğinde, özgürlüğü kısıtlayan bir tedbirin beyan elde etmenin aracına dönüştürülmesi Anayasa ile bağdaşmamaktadır.

3. TUTUKLAMA TEHDİDİ VEYA SERBEST BIRAKMA VAADİ İLE BELİRLİ ŞEKİLDE BEYANDA BULUNULMASININ HUKUKA AYKIRILIĞI

3.1. Özgürlüğe İlişkin Kararlarda Yetki ve Tutuklamanın Kanuni Şartları

Tutuklamaya veya serbest bırakmaya ilişkin bir sözün hukuki niteliği, bu konularda kimin hangi şartlarla karar verebileceğinin tespitine bağlıdır. Gözaltındaki şüphelinin serbest bırakılması veya tutuklama istemiyle sulh ceza hakimliğine sevk edilmesi konusunda karar Cumhuriyet savcısına aittir. Kolluk görevlisinin bu konuda bir yetkisi bulunmamaktadır. CMK’nın 100. maddesi uyarınca tutuklama kararı verilebilmesi için kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin ve kaçma, delilleri karartma veya tanık üzerinde baskı yapma girişimi gibi bir tutuklama nedeninin bulunması, tedbirin ölçülü olması gerekmektedir. Soruşturma evresinde bu kararı Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hakimi verir (CMK m. 101).

Bu düzenlemeler karşısında şüphelinin ikrar etmemesi, suçlamayı inkar etmesi veya susma hakkını kullanması kanunda sayılan tutuklama nedenlerinden hiçbirine karşılık gelmemektedir. Dolayısıyla tutuklama veya serbest bırakma kararı, şüphelinin beyanının içeriğine bağlanamaz. Cumhuriyet savcısı ve sulh ceza hakimi yetkilerini ancak kanunun öngördüğü amaç ve şartlar çerçevesinde kullanabilir.

3.2. Tutuklama Tehdidi

CMK’nın 148. maddesi anlamında tehdit, şüphelinin beyanda bulunmasını sağlamak amacıyla kanunun izin verdiği sınırlar dışında bir işlem yapılacağının kendisine bildirilmesidir [3]. İstenilen yönde beyanda bulunmadığı takdirde şüpheliye veya yakınlarına bir kötülük yapılacağının söylenmesi [4] ile suçu inkar etmesi halinde cezasının artırılacağının bildirilmesi de bu kapsamdadır [5].

Somut olayda uygulanması mümkün olmayan tedbirle korkutma hususunda öğretide;

“Dolayısıyla ifadeyi alanın veya sorgulayanın, şüpheli veya sanığı, beyanda bulunmaması halinde hakkında, gerçekte mevcut olmayan veya mevcut olsa bile olayda uygulanmasına imkan bulunmayan, bir tedbirin uygulanacağı konusunda korkutarak, şüpheli veya sanığın özgür iradesini etkilemesi ve bu yolla beyanını elde etmesi, CMK’nun 148.maddesi anlamında tehdit kapsamında değerlendirilecektir.” [6]

şeklinde görüş bildirmektedir.

Bu tespitler karşısında “ikrar etmezsen tutuklanırsın” sözü, şüpheliye kanunen var olan bir tedbiri değil, ikrar etmemesi gerekçesiyle uygulanması hukuken mümkün olmayan bir tedbiri bildirmektedir. İnkar halinde cezanın artırılacağının bildirilmesi gibi, inkar halinde tutuklanacağının söylenmesi de savunmanın içeriğini hukuken ona bağlanamayacak bir yaptırımın ölçütü haline getirmektedir. Konuşmadığı takdirde eşinin de gözaltına alınacağının bildirilmesi veya “bu dosyada inkar edenlerin hepsi tutuklandı” gibi sözler de şüpheliye tedbirin kendi beyanına bağlı olduğu izlenimini verdiği ölçüde örtülü bir tutuklama tehdidi oluşturur.

Tehdidi yapan kişinin sıfatı, hukuka aykırılığın varlığını etkilememekle birlikte ağırlığı bakımından önem taşımaktadır. Tutuklama konusunda yetkisi bulunmayan kolluk görevlisinin tedbiri şüphelinin beyanına bağlaması, tehdidin yanında aldatma unsurunu da içerir. Zira kolluğun tutuklama kararı vermesi veya tutuklamaya sevk etmesi mümkün değildir. Öte yandan, öğretide; tutuklama yetkisini kullanmamayı şüphelinin ikrarına veya suç delillerinin yerini göstermesine bağlayan sulh ceza hakiminin yasak sorgu kapsamında tehdit yöntemine başvurduğu ifade edilmektedir. [7].

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (“AİHM”) Merabishvili/Gürcistan kararında, tutuklu başvuranın gece vakti hücresinden çıkarılarak Başsavcı ile görüştürüldüğünü ve kendisinden yargılandığı suçlarla ilgisiz konularda bilgi istendiğini tespit etmiş; tutukluluğun bu aşamada ağırlıklı olarak bilgi elde etmeye yönelik bir baskı aracına dönüştüğünü kabul ederek AİHS’nin 5/1. maddesiyle bağlantılı olarak 18. maddesinin ihlal edildiğine karar vermiştir [8].

3.3. Serbest Bırakma Vaadi

CMK’nın 148/2. maddesi kanuna aykırı bir yararın vaat edilemeyeceğini düzenlemektedir. Yararın hangi hallerde kanuna aykırı sayılacağı öğretide;

“Vaat edilen yararın hiç bir şekilde ya da somut olayda yerine getirilmesinin mümkün olmaması veya vaadde bulunanın yetkisi kapsamında bulunmaması, yararın kanuna aykırı olması anlamına gelir. (…) Benzer şekilde, ifade alanın veya sorgulayanın kendi yetkisine giren bir hususta, vaadde bulunması durumunda da, vaat edilen yarar kanuna aykırı bir yarar olarak yorumlanamaz. Ancak vaat edenin yetkisi kapsamında bulunmayan yararların vaat edilmesi, kanuna aykırı vaatte bulunma kapsamında değerlendirilecektir. (…) Ancak kanunda öngörülmüş olsa dahi, bu yararların vaat edilmesinin kanuna uygun olarak değerlendirilebilmesi için; bu vaadin yetkili merciler tarafından yapılması ve onlara kanunen verilen takdir yetkisi içinde sonuçlanması gerekmektedir. Aksi takdirde vaat edilen yarar, kanunda öngörülmüş olsa dahi, kanuna aykırı bir yarar vaadinde bulunma olarak değerlendirilecektir.” [9]

şeklinde açıklanmaktadır.

Serbest bırakma vaadi uygulamada “doğruyu anlatırsan bugün çıkarsın” veya “şu isimleri verirsen tutuklanmazsın” gibi sözlerle ortaya çıkmaktadır. Vaat kolluk tarafından yapıldığında hukuka aykırılık yetki yönünden açıktır. Öğretide bu husus;

“Örneğin CMK m. 148’de sayılan bir diğer yasak usul olan kanuna aykırı bir yarar vaat etme de birçok zaman aldatma olarak kabul edilebilir. Gerçekten de örneğin ifade alanın şüpheliye konuşursa tutuklanmayacağını söylemesi aldatma olarak değerlendirilebilecektir; zira bir kişinin tutuklanma(ma)sı kolluk görevlisinin yetkisi dahilinde bir konu değildir. Buna karşın ifadeyi alanın kişiye tutuklanmaması için yardımcı olacağını söylemesi veya kanunlarda yer alan etkin pişmanlık gibi usuller hakkında şüphelinin bilgilendirilmesi, kanuna aykırı vaat kabul edilemez.” [10]

şeklinde ifade edilmektedir. Sorgulamayı yürüten görevlinin yetkisi dahilinde olmayan bir yararı vaat etmesi de kanuna aykırı yarar vaadi niteliğindedir [11]. Nitekim kolluk görevlisinin ikrar karşılığında cezanın erteleneceğini vaat etmesi, cezanın belirlenmesi mahkemenin yetkisinde olduğundan yasak sorgu yöntemidir.

Vaat Cumhuriyet savcısı veya hakim tarafından yapıldığında ise belirleyici olan, yukarıda aktarılan takdir yetkisi sınırıdır. Gözaltının veya tutukluluğun sona ermesi; suç şüphesinin derecesine, tutuklama nedenlerinin varlığına ve ölçülülüğe göre belirlenir. Şüphelinin ikrarı ise tutuklama ölçütleri arasında yer almamaktadır. Bu nedenle savcının veya hakimin serbest bırakmayı belirli içerikte bir beyana bağlaması, yetkinin kanunun öngörmediği bir amaçla kullanılması anlamına gelmesi nedeniyle kanuna aykırıdır.

Serbest bırakma vaadinin örtülü bir tehdit ve aldatma unsuru da taşıdığı öğretide;

“Şüpheli veya sanığa, suçunu ikrar etmesi halinde, serbest bırakılacağının vaat edilmesi, istenileni yapmadığı takdirde, hürriyetinden yoksun kalma halinin devam edeceği tehdidini de içermektedir ve bu vaadin yerine getirilmemesi aldatma anlamına da gelecektir.” [12]

şeklinde vurgulanmaktadır. Vaadin gerçeğe aykırı bir beyan karşılığında yapılması ise ayrı bir tehlike yaratmaktadır. Özgürlüğüne kavuşmak isteyen şüpheli işlemediği bir suçu üstlenebilir veya sorgulayanın beklentisi doğrultusunda üçüncü kişileri suçlayabilir. Nitekim doktrinde; bir kimsenin suçsuz olduğu halde akrabalık ilişkisi veya merhamet duygusu gibi nedenlerle bir suçu işlediğini ikrar edebileceği, ikrarın bu nedenle geçmişteki ispat değerini yitirdiği kabul edilmektedir [13]. CMK’nın 148/3. maddesi bu bakımdan bir ayrım yapmadığından, bu yolla alınan ifade, ifadede adı geçen diğer şüpheliler bakımından da delil olarak kullanılamaz.

3.4. Hukuka Uygun Bilgilendirme ile Tehdit ve Vaadin Ayrımı

Tutuklama tehdidinin ve serbest bırakma vaadinin yasak olması, şüpheliye hukuki durumu hakkında bilgi verilemeyeceği anlamına gelmemektedir. Yukarıda aktarılan görüşler uyarınca etkin pişmanlık gibi kanunda öngörülen lehe hükümler hakkında şüphelinin bilgilendirilmesi kanuna aykırı vaat değildir. Aynı şekilde TCK’nın 38/3. maddesi uyarınca azmettireni açıklaması halinde ceza indiriminden yararlanabileceğinin şüpheliye söylenmesi veya Cumhuriyet savcısının uzlaştırma teklif etmesi de yasak usul değildir [14]. İkrarın cezanın belirlenmesine etkisi bakımından da öğretide;

“Dolayısıyla ifadeyi alanın veya sorgulayanın, şüpheli veya sanığa, olayın aydınlatılmasına yardımcı olmasının veya suçunu ikrar etmesinin, ceza belirlenirken lehine bir husus olarak gözönünde bulundurulabileceğini hatırlatmasının; bu konuda şüpheli veya sanığa bilgi vermesinin, kanuna aykırı yarar vaadinde bulunma kapsamında değerlendirilmemesi gerektiği kanaatindeyiz.” [15]

şeklinde görüş bildirilmektedir.

Bu çerçevede somut olayda aşağıdaki hususların birlikte değerlendirilmesi gerekmektedir;

- Tedbirin beyanın içeriğine bağlanıp bağlanmadığı: Şüpheliye tutuklama talebiyle Sulh Ceza Hakimliği’ne sevk edilebileceğinin açıklanması tek başına tehdit değildir. Ancak aynı bilginin “ama konuşursan bu talep olmaz” gibi telkinlerle ifadenin içeriğine bağlanması, şüphelinin iradesini etkilemeye yönelik olduğundan bilgilendirme sınırını aşmakta ve somut olayın koşullarına göre tehdit veya kanuna aykırı vaat anlamına gelmektedir.

- Sözü söyleyenin tedbir hakkında karar verme yetkisi: Yetkisiz kişinin tutuklama veya serbest bırakma konusundaki sözü, şüpheliyi yanıltmaya elverişlidir. Dolayısıyla kolluk görevlileri tarafından serbest bırakma vaadi verilmesi, aynı zamanda aldatma niteliğindedir.

- Tutuklamanın kanuni şartlarının somut olayda bulunup bulunmadığı: Şartları bulunmayan bir tedbirden söz edilmesi, gerçekte mevcut olmayan bir kötülükle korkutma anlamına gelir.

Sulh ceza hakiminin sorgu sırasında tutuklama şartlarını, delil durumunu ve adli kontrol seçeneklerini açıklaması meşru bir bilgilendirmedir. Hakimin ölçülülüğü gözeterek karar vermesi ile tutuklama kararını ikrar şartına bağlaması arasındaki fark, savunmanın içeriğinin özgürlüğün karşılığı haline getirilip getirilmediğidir.

3.5. Yargıtay Kararları Işığında Değerlendirme

Yargıtay, yasak sorgu usulü kavramını fiziki müdahalelerle sınırlamamakta, şüphelinin iradesini psikolojik yollarla etkileyen yöntemleri de CMK’nın 148. maddesi kapsamında değerlendirmektedir. Susma hakkını kullanacağını bildiren sanıkla kolluk görevlisinin sohbet havasında yaptığı görüşmenin kayıt altına alındığı olaya ilişkin Yargıtay 1. Ceza Dairesi’nin 2003/3819 E., 2004/299 K. sayılı ve 16.02.2004 tarihli kararı;

“(…) 3842 Sayılı Kanun ile değişik CMUK’un 135/a maddesi yasak sorgu yöntemlerini tarif etmiştir. Yine 3842 Sayılı Kanun ile değişik CMUK’un 254/2. hükmü yer almaktadır. Bu düzenlemeler karşısında yasak sorgu yöntemleriyle elde edilen delillere itibar edilerek mahkûmiyet hükmü kurulamayacağı açıktır. Dosyadaki olayda, sanık C. kollukta ifade vermeyeceğini açıkça belirtmiştir. Buna rağmen, kendisiyle sohbet havasında yapılan mülakatın habersiz olarak videoya kaydedilmesi suretiyle, sanık aldatılarak özgür iradesiyle savunma yapması engellenmiştir. Bu nedenle, yasak sorgu yöntemleriyle elde edildiği anlaşılan videokasetin delil olarak hükme esas alınması mümkün değildir.” [16]

şeklindedir.

Karar, şekli bir ifade alma işleminin varlığını aramamakta, işlevsel olarak sorgu niteliği taşıyan görüşmeleri de 148. madde kapsamında değerlendirmektedir. Bu yaklaşım karşısında ifade tutanağına geçmeyen, ifade öncesindeki bir görüşmede söylenen “konuşursan çıkarsın” sözü de sonradan alınan ifadenin özgür iradeye dayanıp dayanmadığını tartışmalı hale getirmektedir.

Kanunda açıkça sayılmayan baskı biçimlerinin de özgür iradeyi ortadan kaldırabileceği, Yargıtay 7. Ceza Dairesi’nin 2014/16063 E., 2015/16872 K. sayılı ve 04.05.2015 tarihli kararına yazılan karşı oyda açıklanmıştır:

“(…) Esasen kollukta alınan ifade de yasa dışı elde edilen delilin baskısı ile alınmış bir ifadedir. (…) Hukuk ihlallerinin yapıldığı durumlarda bu ek güvenceler sağlanmadan verilen beyanın hangi saikla verildiğinden emin olunamaz. (…) Devletin kural dışı, haksız bir hareketi ile hukuksuz bir şekilde delil elde ettiği durumlarda, ancak bu güvenceler verilerek alınan bir ifadenin lekesiz ve yeni bir ifade olduğu ve ancak o zaman mahkumiyete esas alınabileceği ve bu surette adil yargılanma hakkının ihlal edilmediği kabul edilebilir. Öte yandan CMK 148'de belirtildiği şekilde sanık ifadesinin özgür bir iradeye dayanması gerekir. (…) Çünkü devlet kişinin özel hayatının gizliliğini ihlal ederek hukuka aykırı delil elde etmiş, sanık aleyhine bir durum oluşturmuş ve bununla bireyi köşeye sıkıştırmış konumdadır. Bu hal bir nevi yasak sorgu yöntemleri maddesinde tarif edilen “aldatma” veya ona benzer “gibi” tabirinin içine girecek bir durum olarak yorumlamak mümkündür. (…)” [17]

şeklindedir.

Karşı oyda belirleyici görülen husus, şüphelinin kendisini köşeye sıkıştırılmış hissederek beyanda bulunmak zorunda kalıp kalmadığıdır. Karşı oyda ayrıca bu durumda sonradan alınacak beyanın “lekesiz ve yeni bir ifade” sayılabilmesi için, önceki ifadenin dikkate alınmayacağının sanığa bildirilmesi ve müdafi yardımından yararlandırılması gibi ek güvencelerin sağlanması gerektiği vurgulanmıştır. Özgürlüğünü kaybetme endişesiyle beyanda bulunan şüphelinin durumu da bu ölçütle değerlendirilmelidir.

Vaat ile tehdidin birlikte kullanıldığı hallerde de yasak usulün varlığı söz konusudur. Askeri Yargıtay Daireler Kurulu’nun 21.12.1992 tarihli ve 145/146 sayılı kararına konu olaya ilişkin olarak öğretide;

“Askeri Yargıtay kararına konu olan bir olayda; bir ölüm olayı ile ilgili olarak askeri savcı tarafından ifadesi alınan sanığa, gerçeği söylediği takdirde kendisine yardımcı olunacağı, eyleminin tedbirsizlikle ölüme sebebiyet verme suçunu oluşturmasının mümkün olduğu, bu takdirde cezasının ertelenebileceği; aksi halde ise oturduğu çarşafın kefeni olabileceği söylenmiş, bunun üzerine sanık suçunu ikrar etmiştir. Askeri Yargıtay burada, yapılan eylemin mevzuat hakkında hiç bilgisi olmayan kişiye yapılan bir telkin olduğunu ve bunun da aldatma teşkil ettiğine ve elde edilen delillerin kullanılamayacağına hükmetmiştir. Askeri Yargıtay her ne kadar buradaki eylemin, hukuki duruma yönelik bir aldatma olduğuna hükmetse de, aslında söz konusu eylem bir tehdittir.” [18]

şeklinde açıklama yapılmıştır. Askeri Yargıtay’ın kararında her ne kadar yasak sorgunun niteliğine ilişkin hatalı değerlendirme yapılmışsa da; yetkiyi aşan bir vaadin ağır bir yaptırım tehdidiyle birlikte kullanıldığı hallerde iradenin ortadan kalkacağı ve alınan ifadenin yasak delil kapsamında olacağı kabul edilmiştir.

Öte yandan; Yargıtay Ceza Genel Kurulu, örgütlü suçlarda etkin pişmanlık hükümlerinin ifade sırasında hatırlatılmasını ve şüphelinin özgür iradesiyle bu hükümlerden yararlanmaya karar vermesini kanuna aykırı yarar vaadi olarak görmemekte, beyanın hukuka uygunluğunu ise vaat veya zorlamaya ilişkin somut bir iddianın bulunmamasına bağlamaktadır. Konuya ilişkin Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun 2019/213 E., 2021/118 K. sayılı ve 17.03.2021 tarihli kararı;

“Etkin pişmanlık hükümleri kanunda failin cezasının kaldırılmasını veya cezada indirim yapılmasını öngören bir şahsi hal olarak düzenlendiğinden, örgütlü suçluluk kapsamında savunmasının alınması sırasında kişiye bu hükümlerin hatırlatılması CMK'nın 148. maddesinin ikinci fıkrasında yer alan 'kanuna aykırı bir vaat' niteliğinde olmadığı gibi kişinin de kendi iradesiyle bu hükümlerden yararlanmayı kabul ederek ifade vermesinde ve bu ifadenin başka kişiler hakkında görülmekte olan davalarda adil yargılanma hakkına uygun olarak o davaların sanığına etkin itiraz yolları tanınması suretiyle delil olarak kullanılmasında hukuka aykırılık bulunmamaktadır. (…) Dosyanın incelenmesinde; beyanları hükme esas alınan tanıkların kendi haklarında yürütülen soruşturmalarda müdafileri huzurundaki ifadelerinde kendi iradeleriyle beyanda bulunmuş olmaları, aşamalarda herhangi bir kimse tarafından kendilerine kanuna aykırı vaatte bulunulduğuna ya da bu yönde zorlandıklarına dair delile dayanan somut iddialarının bulunmaması, (…) hususları birlikte değerlendirildiğinde tanıkların dinlenilme usulleri ve bu beyanların değerlendirilerek hükme esas alınması açısından mahkeme hükmünün hukuka aykırı delile dayanmadığı anlaşılmaktadır.” [19]

şeklindedir.

Ancak önemle belirtmek gerekir ki; etkin pişmanlık hükümleri cezanın kaldırılmasını veya indirilmesini öngörmekte, tahliyeyi ise doğrudan bir sonuç olarak düzenlememektedir. Bu nedenle etkin pişmanlıktan yararlanırsa serbest bırakılacağının vaat edilmesi veya istenen beyanı vermediği takdirde tutuklanacağının söylenmesi, Yargıtay’ın kanuni kabul ettiği hatırlatmanın kapsamında değildir. Kanuna aykırı vaat altında alınan beyan, ne ifadeyi veren ne de ifadede adı geçen üçüncü kişiler hakkında hükme esas alınabilir.

4. TUTUKLAMA TEHDİDİ VEYA SERBEST BIRAKMA VAADİ İLE ALINAN İFADENİN DELİL NİTELİĞİ

4.1. Mutlak Değerlendirme Yasağı

Hukuka aykırı delillere ilişkin kurallar Anayasa’nın 38/6. maddesi ile CMK’nın 206/2-a, 217/2, 230/1-b ve 289/1-i maddelerinde yer almaktadır. Yukarıda aktarılan 7. Ceza Dairesi kararına yazılan karşı oyda da bu hükümler birlikte değerlendirilerek hukuka aykırı bir delilin hükme esas alınmasının mümkün olmadığı belirtilmiştir. CMK’nın 148/3. maddesi ise “rıza ile verilmiş olsa da” ibaresiyle ihlalin ağırlığı ile kamu yararının tartılmasına imkan tanımayan mutlak bir değerlendirme yasağı öngörmektedir. Bu kurallar kamu düzenine ilişkin olup devletin insan onurunu koruma yükümlülüğünün bir yansımasıdır. Bu nedenle şüpheli, ceza muhakemesindeki temel haklarından feragat edemez [20]. İradeyi ortadan kaldıran yöntemlerle alınan ifade, CMK’nın 148/3. maddesi bulunmasaydı dahi işlemler teorisi uyarınca yok hükmünde sayılmalıdır [21]. Bu ifadeye ilişkin tutanak duruşmada okunamayacağı gibi, ifadenin alınmasında hazır bulunan kişiler de işlem tanığı olarak dinlenemez [22]. Aksi halde tutanak yoluyla muhakeme dışına çıkarılan ifade, tanık beyanı yoluyla yeniden muhakemeye taşınmış olur.

Değerlendirme yasağı, ifadenin diğer delillerle doğrulanmasıyla da ortadan kalkmaz. İkrarın özgür iradeye dayanması ile başka delillerle desteklenmesi birbirinden bağımsız ölçütlerdir. Bu nedenle tutuklama tehdidi veya serbest bırakma vaadiyle alınan bir ikrarın maddi delillerle desteklenmesi onu hukuka uygun hale getirmez.

4.2. Yasak Usulün İspatı

Tutuklama tehdidi ve serbest bırakma vaadi çoğu zaman tanıksız ve kayıtsız ortamlarda gerçekleşmektedir. Yasak usulün tam olarak ispatlanmasının aranması, CMK’nın 148. maddesinin sağladığı korumayı zayıflatacaktır. Yasak usulün varlığına ilişkin şüphe sanık yararına değerlendirilmeli, ancak somut bir olguya dayanmayan soyut iddialar bu sonucu doğurmamalıdır [23]. Bu doğrultuda; gözaltı süresi, şüphelinin ifadeden hemen sonra serbest bırakılması veya tutuklama talebinin ifadenin içeriğine göre değişmesi gibi somut emarelerle şüpheli, iddiasını desteklediğinde, ifadenin özgür iradeyle verildiğini gösterme yükü iddia makamına geçmelidir.

Kollukta tehdit veya vaat altında ifade veren şüphelinin daha sonra savcı veya hakim önünde benzer beyanda bulunması halinde, CMK’nın 148/4. maddesindeki doğrulamanın bir anlam taşıyabilmesi yeni beyanın önceki müdahalenin etkisinden arınmış olmasına bağlıdır. Kollukta “savcılıkta da aynısını söylersen bırakılırsın” vaadiyle karşılaşan şüphelinin birkaç saat sonra aynı anlatımı tekrarlaması, vaadin etkisinin sona erdiğini değil, gereğinin yerine getirildiğini gösterebilir. Bu halde alınan sonraki beyanlar da hukuka aykırı olacaktır.

4.3. Zehirli Ağacın Meyvesi De Zehirlidir!

Tehdit veya vaat altında ifade veren şüphelinin suç eşyasının yerini göstermesi veya suç ortaklarının isimlerini vermesi halinde, bu ifadeden hareketle ulaşılan delillerin akıbeti uzak etki sorunu olarak ortaya çıkmaktadır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu uzak etkiyi hukuka aykırı olarak alınan ifade örneği üzerinden benimsemiştir. Konuya ilişkin Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun 2005/7-144 E., 2005/150 K. sayılı ve 29.11.2005 tarihli kararı;

“Hukuka aykırı olarak sanıktan alınan ifadeden veya hukuka aykırı yapılmış bir ev araması sonucunda elde edilen delilden yola çıkılarak başka delillere ulaşılabilir. İşte bu durumda ortada hukuka aykırı delil niteliği taşıyan bir ifade veya arama sonucunda elde edilen bir delil vardır ki bu deliller de yargılamada kullanılamaz. Hukuka aykırı yapılan arama sonucu elde edilen delili yargılamada kullanmamak yeterli değildir. Bu deliller vasıtasıyla elde edilen deliller de hukuka aykırı olduğundan yargılamada kullanılmamalıdır.” [24]

şeklindedir. Anayasa’nın 38/6. maddesi uyarınca dolaylı olarak elde edilen delillerin de yargılamada kullanılamayacağı kabul edilmektedir [25]. Zira temeli hukuka aykırı olan bir delil vasıtasıyla elde edilen diğer delillerin hükme esas alınması halinde hukuka aykırı uygulamaların önüne geçilmesi mümkün olmayacaktır. CMK’nın 148/3 ve 217/2. maddeleri ile Anayasa’nın 38/6. maddesi birlikte değerlendirildiğinde de, yasak yöntemlerle alınan beyandan hareketle dolaylı olarak ulaşılan delillerin hükme esas alınamayacağı sonucuna ulaşılmaktadır. Uzak etkinin kapsamı bakımından ise öğretide;

“Öte yandan burada söz konusu olan değerlendirme yasağı sadece delillerin hükme doğrudan esas teşkil etmesi halini değil, bu delillerin başka bir araştırma bakımından da hareket noktası olması ihtimalini de içerir. Başka bir ifadeyle, hukuka aykırı delile dayanılarak elde edilen delil kararda doğrudan doğruya kullanılamayacağı gibi; bu dolaylı delile dayanılarak yeni araştırmalara girişilmesi, örneğin bir kişi hakkında soruşturma başlatılması da söz konusu olamaz.” [26]

şeklinde görüş bildirilmektedir. Bu husus, serbest bırakma vaadi karşılığında verilen ve üçüncü kişileri suçlayan ifadeler bakımından özellikle önem taşımaktadır.

Tutuklama tehdidi ve serbest bırakma vaadi, doğrudan irade özgürlüğünü hedef alan ve mutlak değerlendirme yasağına tabi müdahaleler olduğundan uzak etki bu haller bakımından da uygulanmalıdır. Mutlak bir değerlendirme yasağının ihlal edildiği hallerde türev delil kullanılamayacağı gibi soruşturmanın başlatılması için gerekli başlangıç şüphesine de dayanak oluşturamaz. Belirleyici olan, yasak ifade ile sonradan elde edilen delil arasındaki nedensellik bağıdır. Yasak ifadeden bağımsız ve ondan önce başlamış bir soruşturma faaliyetiyle ulaşılan delil uzak etki kapsamında değildir. Buna karşılık, yasak usullerle alınan ifade doğrultusunda elde edilen deliller, değerlendirme yasağı kapsamındadır.

5. SONUÇ

Tutuklama; kuvvetli suç şüphesi, tutuklama nedeni ve ölçülülük şartlarına bağlıdır. Şüphelinin suçu ikrar etmemesi, istenilen bilgileri ve isimleri vermemesi veya susma hakkını kullanması bu şartlardan hiçbirini oluşturmamaktadır. Bu nedenle tutuklamanın belirli içerikte bir beyana bağlanması CMK’nın 148. maddesi anlamında tehdit niteliğindedir. Bu tehdit kolluk tarafından yapıldığında aynı zamanda aldatma niteliği taşımaktadır. Serbest bırakma vaadi ise kolluk bakımından yetki dışında kalan, savcı veya hakim bakımından yetkinin kanunun öngörmediği bir amaçla kullanılması anlamına gelen kanuna aykırı bir yarar vaadidir. Buna karşılık tutuklama şartlarının ve etkin pişmanlık ile TCK’nın 62. maddesi gibi lehe hükümlerin şüpheliye nesnel biçimde açıklanması meşru bir bilgilendirmedir. İki durumu ayıran temel ölçüt, özgürlüğe ilişkin sonucun beyanın içeriğine bağlanıp bağlanmadığıdır.

Yargıtay da etkin pişmanlık hükümlerinin hatırlatılmasını meşru sayarken; beyanın hukuka uygunluğunu kişinin kendi iradesiyle hareket etmesine ve kanuna aykırı vaat veya zorlamaya ilişkin somut bir iddianın bulunmamasına bağlamaktadır.

Tutuklama tehdidi veya serbest bırakma vaadiyle alınan ifade, CMK’nın 148/3. maddesi uyarınca rıza ile verilmiş olsa da delil olarak değerlendirilemez. Yasak mutlak olup ifadenin maddi delillerle doğrulanması sonucu değiştirmez. Bu şekilde alınan ifade, ifadede adı geçen üçüncü kişiler bakımından da kullanılamaz. Sonradan tekrarlanan beyanlar ancak önceki müdahalenin etkisinden arındığı hallerde değerlendirilebilecek, bu ifadeden hareketle ulaşılan deliller ise “zehirli ağacın meyvesi de zehirlidir” ilkesi ve Yargıtay Ceza Genel Kurulunun kabulü doğrultusunda yargılamada kullanılamayacaktır.

Stj. Av. Osman Serhat Demirci

Kaynakça:

1. Selek O., “Yargı Kararları Işığında Türk ve Alman Ceza Muhakemesi Hukukunda Yasak İfade Alma ve Sorgu Yöntemleri ve İspat Hukuku Boyutu”, Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. XXIII, S. 2, 2026, s. 945.

2. Selek, Yasak İfade Alma ve Sorgu Yöntemleri, s. 913.

3. Yaşar O., Uygulamalı ve Yorumlu Ceza Muhakemesi Kanunu, C. I: Madde 1-222, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2007, s. 744.

4. Demirbaş T., Soruşturma Evresinde Şüphelinin İfadesinin Alınması, 7. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024, s. 365.

5. Selek, Yasak İfade Alma ve Sorgu Yöntemleri, s. 932.

6. Altunkaş A., “Hukuka Aykırı Delil Teorisi Işığında İfade Alma ve Sorgu”, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Bilgi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 2006, s. 175.

7. Kaymaz S., Uygulamada ve Teoride Ceza Muhakemesinde Hukuka Aykırı (Yasak) Deliller, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 1997, s. 122.

8. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin Merabishvili/Gürcistan [BD] kararı, Başvuru No: 72508/13, 28.11.2017.

9. Altunkaş, Hukuka Aykırı Delil Teorisi Işığında İfade Alma ve Sorgu, s. 185-186.

10. Karaaslan R., “Soruşturma Organları Hesabına Hareket Eden Özel Kişilerin Eylemlerinin Kamu Makamlarına Atfedilebilirliği – İfade Almada Yasak Usul Olan ‘Aldatma’ Örneği Üzerinden Bir İnceleme”, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. XXV, S. 2, 2021, s. 560, dn. 19.

11. Centel N. - Zafer H., Ceza Muhakemesi Hukuku, 21. Bası, Beta Yayıncılık, İstanbul, 2022, s. 278.

12. Altunkaş, Hukuka Aykırı Delil Teorisi Işığında İfade Alma ve Sorgu, s. 185, dn. 508.

13. Toroslu N. - Feyzioğlu M., Ceza Muhakemesi Hukuku, 22. Baskı, Savaş Yayınları, Ankara, 2023, s. 225.

14. Özbek V. Ö. - Doğan K. - Bacaksız P., Ceza Muhakemesi Hukuku, 18. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2025, s. 222.

15. Altunkaş, Hukuka Aykırı Delil Teorisi Işığında İfade Alma ve Sorgu, s. 186, dn. 510.

16. Yargıtay 1. Ceza Dairesi’nin 2003/3819 E., 2004/299 K. sayılı ve 16.02.2004 tarihli kararı.

17. Yargıtay 7. Ceza Dairesi’nin 2014/16063 E., 2015/16872 K. sayılı ve 04.05.2015 tarihli kararına yazılan karşı oy.

18. Altunkaş, Hukuka Aykırı Delil Teorisi Işığında İfade Alma ve Sorgu, s. 175-176, dn. 480.

19. Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun 2019/213 E., 2021/118 K. sayılı ve 17.03.2021 tarihli kararı.

20. Selek, Yasak İfade Alma ve Sorgu Yöntemleri, s. 947.

21. Centel - Zafer, Ceza Muhakemesi Hukuku, s. 278.

22. Demirbaş, Şüphelinin İfadesinin Alınması, s. 361.

23. Selek, Yasak İfade Alma ve Sorgu Yöntemleri, s. 945.

24. Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun 2005/7-144 E., 2005/150 K. sayılı ve 29.11.2005 tarihli kararı.

25. Ünver Y. - Hakeri H., Ceza Muhakemesi Hukuku, C. III, 22. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara, 2024, s. 1821.

26. Altunkaş, Hukuka Aykırı Delil Teorisi Işığında İfade Alma ve Sorgu, s. 211.