Özgün Law Firm

1. GİRİŞ

Limited şirketin kuruluşuna veya faaliyetlerine ekonomik katkı sağlayan herkesin şirket pay sahibi olarak görünmediği ilişkilerle uygulamada karşılaşılmaktadır. Bir kişi, şirketin pay sahibiyle yaptığı anlaşma uyarınca sermaye, emek veya ticari imkanlarını ortak bir amaca özgüleyebilir ve elde edilecek ekonomik sonuçlara katılabilir. Taraflar arasındaki bu ilişkinin dışarıya bağımsız bir ortaklık olarak yansımaması, iç ilişkide üstlenilen yükümlülüklerin ve bunlardan doğan hakların araştırılmasını gerekli kılar.

Gizli ortaklık, özellikle güven ilişkisi içinde uzun yıllar sürdürülen iş birliklerinde önem kazanmaktadır. Başlangıçta sorunsuz uygulanan bir kazanç paylaşımının kesilmesi, hesap verilmemesi veya ortaklığın sona ermesi üzerine yapılan katkıların ve kazanılan hakların tartışılması, ilişkinin hukuki çerçevesinin belirlenmesini gerektirir. Bu noktada gizli ortağın hakları, tarafların anlaşması ve uygulanabilecek adi ortaklık hükümleri birlikte değerlendirilerek ortaya konulur. [1]

Gizli ortağın korunması bakımından kazanç payı, bilgi alma, hesap verilmesi ve sona erme halinde hesaplaşma hakları başlıca inceleme alanlarıdır. Bu hakların kapsamı belirlenirken, tarafların gerçek iradesi ile ilişkinin fiilen nasıl yürütüldüğü önem taşımaktadır. Ayrıca uygulamada aynı ifadelerle anılabilen inançlı pay sahipliği ile gizli ortaklığın farklı hukuki temellere dayandığının açıklığa kavuşturulması gerekir.

2. GİZLİ ORTAKLIĞIN HUKUKİ NİTELİĞİ VE KURULUŞU

Gizli ortaklık, Türk hukukunda bağımsız bir ticaret şirketi türü olarak düzenlenmemiştir. Öğretide adi ortaklık temelinde kurulan bir iç ortaklık ilişkisi olarak ele alınmaktadır. Dış ilişkide işlemleri yürüten aktif ortak görünürken; gizli ortak, ortak amaca katkıda bulunmakta ve iç ilişkide ekonomik sonuçlara katılmaktadır. Buradaki gizlilik, ilişkinin mutlaka herkesten saklanmasını değil, dış dünyaya ayrı bir ortaklık olarak yansımamasını ifade eder. [1]

Limited şirketlerle bağlantılı gizli ortaklıklarda öncelikle sözleşmenin kimler arasında kurulduğu belirlenir. Sözleşmenin limited şirketin kendisiyle kurulması ile şirketin pay sahibiyle kurulması farklı ilişkilerdir. Şirket ortağının payına ekonomik katılım sağlayan bir anlaşmada gizli ortağın haklarının temelini, bu pay sahibiyle arasındaki iç ilişki oluşturur. Limited şirketin tüzel kişiliği ile pay sahibi ve gizli ortak arasındaki sözleşmesel ilişki bu çerçevede ayrı değerlendirilir. Bu çerçevede, limited şirket pay sahibi ile gizli ortak arasında kurulan iç ilişki ve bu ilişkiden doğan ekonomik haklar üzerinde durulacaktır. [2]

TBK m.620’de düzenlenen adi ortaklığın temelinde, kişilerin emeklerini ve mallarını ortak bir amaca ulaşmak üzere birleştirmeleri bulunmaktadır. Bu nedenle gizli ortaklığın değerlendirilmesinde de yapılan katkının hangi amaçla sağlandığı, ekonomik sonuçların nasıl paylaşılacağı ve tarafların iş birliğine ilişkin iradesi incelenir. Katkı; para veya malvarlığı değeri olabileceği gibi, ilişkinin içeriğine göre emek ve ticari imkanlar da ortak amaca özgülenebilir.

Sözleşmenin yorumunda TBK m.19 uyarınca tarafların gerçek ve ortak iradesi esas alınır. Belgelerde kullanılan ifadeler, katkıların niteliği ve önceki kazanç paylaşımları bu iradenin belirlenmesine yardımcı olur. Uzun süre uygulanmış bir ekonomik katılım ilişkisinin değerlendirilmesinde, başlangıçtaki anlaşmanın yanında tarafların bu anlaşmayı nasıl hayata geçirdiğinin de araştırılması gerekmektedir.

3. GİZLİ ORTAĞIN KAZANÇ PAYI VE HESAP İSTEME HAKKI

Gizli ortağın başlıca ekonomik hakkı, anlaşmanın kapsamına giren kazançtan kendisine düşen payı talep edebilmesidir. Kazanç payının belirlenmesinde öncelikle tarafların kararlaştırdığı oran ve hesaplama esasları dikkate alınır. Sözleşmede açıklık bulunmayan hususlarda ise ilişkinin niteliğiyle bağdaştığı ölçüde adi ortaklık hükümleri değerlendirilir. TBK m.622–623, kazancın paylaşılması ve kazanç ile zarara katılım bakımından temel düzenlemeleri içermektedir.

Şirketin pay sahibiyle kurulan gizli ortaklıkta, limited şirketin bilançosunda görünen kazanç ile iç ilişkide gizli ortağa ödenecek tutar arasındaki bağın kurulması gerekir. Şirketten pay sahibine yapılan dağıtımlar, taraflar arasındaki paylaşım anlaşması ve geçmiş uygulama bu incelemenin parçalarıdır. Bu nedenle alacağın hesabı, yalnızca tek bir bilanço kaleminin okunmasıyla tamamlanmış olmaz.

TBK m.630, yönetici ortakların yılda en az bir defa hesap vermelerini ve kazanç paylarını ödemelerini öngörmektedir. Gizli ortaklıkta da bu hüküm, ilişkinin özellikleri gözetilerek hesap verme yükümlülüğünün değerlendirilmesine dayanak oluşturur. Hesabın, kazancı meydana getiren işlemlerle yapılan ödemeleri ilişkilendirecek açıklıkta sunulması, ekonomik hakkın denetlenebilmesini sağlar.

Kazanç payı talebi için ilişkinin mutlaka sona ermesi gerekmez. Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 23.01.2018 tarihli, 2016/13585 E. ve 2018/557 K. sayılı kararında, gizli ortaklık ilişkisinin devamının tespiti ile kazanç payının tahsili birlikte ele alınmıştır. Bu karar, devam eden ilişkide doğmuş kazanç hakkı ile sona erme sonrasındaki hesaplaşmanın ayrı değerlendirilmesinin önemini göstermektedir. [3]

4. BİLGİ ALMA VE KAYITLARI İNCELEME HAKKI

Kazanç payının doğru belirlenebilmesi, gizli ortağın hesabın dayanağını öğrenebilmesine bağlıdır. TBK m.631, yönetim yetkisi olmasa bile ortağa ortaklığın işleyişi hakkında bilgi alma, defter ve kayıtları inceleme, bunlardan örnek alma ve mali durum hakkında özet çıkarma hakkı tanımaktadır. Hükümde bu hakkın aksine yapılan sözleşmelerin kesin hükümsüz olduğu da belirtilmiştir.

Ali Haydar Yıldırım, gizli adi ortaklıkta gizli ortağın denetleme hakkını TBK m.631 çerçevesinde kullanabileceğini ve bu hakkın elinden alınamayacağını ifade etmektedir. Bu yaklaşım, işlerin yürütülmesinde görünür konumda bulunmayan kişinin ekonomik menfaatlerinin korunması bakımından önemlidir. Böylece kazançtan yararlanma hakkı, hesabın oluşumunu inceleme imkanıyla desteklenmektedir. [4]

Hakkın muhatabı ve kapsamı, gizli ortaklığın taraflarına ve konusuna göre belirlenir. Şirket ortağıyla kurulan iç ilişkide hesap istemenin hukuki dayanağı ile limited şirket pay sahibinin TTK m.614 kapsamındaki bilgi alma hakkının dayanağı farklıdır. Gizli ortaklığın konusu olan kazancın ve ekonomik katılımın açıklanmasına yarayan kayıtlar, kurulmuş ilişkinin kapsamı içinde değerlendirilir. [4]

Uyuşmazlık mahkemeye taşındığında banka hareketleri, ilgili muhasebe kayıtları ve kazanç dağıtımlarına ilişkin belgelerin getirtilmesi istenebilir. HMK’nın belge ibrazına ilişkin hükümleri çerçevesinde yapılacak inceleme, hangi kayıtların kimde bulunduğunun ve talep edilen hesapla bağlantısının açıklanmasını gerektirir. Bu yolla bilgi ve hesap talebi, alacağın belirlenmesini sağlayan somut bir işleve kavuşur.

5. GİZLİ ORTAKLIĞIN VE KATILIM ORANININ İSPATI

Gizli ortaklık sözleşmesinin geçerliliği ile uyuşmazlık halinde hangi delillerle ispatlanacağı ayrı konulardır. Öğretide adi ortaklık sözleşmesinin kural olarak şekil serbestisine tabi olduğu; buna karşılık ispat bakımından HMK’daki senetle ispat kurallarının dikkate alınacağı belirtilmektedir. Dolayısıyla kapsamlı bir sözleşme metninin bulunmaması halinde mevcut belgelerin ve diğer delillerin hukuki işlevinin araştırılması önem taşır. [1]

HMK m.202 uyarınca, işlemi tamamen ispatlamaya yeterli olmasa bile onu muhtemel gösteren ve kendisine karşı ileri sürülen kişi veya temsilcisinden kaynaklanan belge, delil başlangıcı niteliği taşıyabilir. Bu durumda tanık dinlenmesi mümkündür. Yazının bütün anlaşma hükümlerini içermemesi, tek başına onun ispat faaliyetindeki değerini ortadan kaldırmaz.

Paylaşım oranlarını açıklayan yazılar, elektronik yazışmalar, katkıların kaynağını gösteren kayıtlar ve önceki kazanç ödemeleri birlikte incelenebilir. Bir banka hareketi, aynı dönemdeki yazışmalar ve tarafların uygulamasıyla birlikte değerlendirildiğinde ekonomik ilişkinin açıklanmasına yardımcı olur. Burada amaç, deliller arasında bağlantı kurarak katkının hangi hukuki ilişki kapsamında sağlandığını somutlaştırmaktır.

İspat yalnızca başlangıçtaki ortaklığın varlığına özgülenmez. Katılım oranının zaman içinde değiştiği ileri sürülüyorsa ayrılma anlaşmaları, borçların üstlenilmesi ve sonraki paylaşım biçimi de araştırılır. Böylece ortaklığın kuruluşundan talep tarihine kadar uzanan süreç açıklanarak hem ilişkinin varlığı hem de istenen hakkın kapsamı ortaya konulabilir.

6. GİZLİ ORTAKLIĞIN SONA ERMESİ VE HESAPLAŞMA

Gizli ortaklık, sözleşmede öngörülen veya uygulanabilir kanun hükümlerinden doğan sebeplerle sona erebilir. Ortak amacın gerçekleşmesi, tarafların anlaşması ve haklı sebeple fesih bu çerçevede değerlendirilebilecek hallerdir. TBK m.639’daki sona erme sebepleri uygulanırken ilişkinin iç ortaklık niteliği ve sözleşmenin hükümleri dikkate alınır.

Haklı sebeple fesih, özellikle güven ilişkisinin ağır biçimde zedelendiği uyuşmazlıklarda önem kazanır. Güncan’ın çalışmasında da gizli ortaklıkta haklı sebeple fesih yolunun kullanılabileceği açıklanmaktadır. Bunun konusu, taraflar arasındaki gizli ortaklık ilişkisidir; limited şirketin tüzel kişiliğinin sona erdirilmesi ayrı bir meseledir. [5]

Sona erme üzerine yapılan hesaplaşma, gizli ortağın ekonomik katılımının karşılığını belirlemeye yönelir. Kazanç ve zararlar, önceden yapılan ödemeler, katılım payları ile diğer hesap kalemleri ilişkinin kapsamına göre değerlendirilir. Limited şirket faaliyetlerine devam ederken de gizli ortak ile sözleşmenin karşı tarafı arasındaki hesabın sonuçlandırılması gündeme gelebilir. [2]

Hesaplaşmada nominal sermaye ile ekonomik değer arasındaki ayrım önem taşır. Keçecioğlu, gizli ortağın sermayesi ve kişisel çabalarıyla oluşumuna katkıda bulunduğu değer artışından yararlanmasını desteklemektedir. Bu görüş, hesaplaşmanın yalnızca başlangıçtaki katkının iadesiyle sınırlandırılmaması bakımından akademik bir dayanak oluşturmaktadır. [2]

Kanaatimizce, anlaşma ve uygulama ekonomik değer artışına katılımı ortaya koyuyorsa, bu değer araştırılmadan yalnızca nominal tutarla hesap kurulması yeterli değildir. Ancak katılım payının iadesi ile değer artışından yararlanma ayrı hesap kalemleri olarak incelenir. TBK m.642’nin katılım payına ilişkin kuralı, ekonomik katılımın bütün kapsamını tek başına açıklamaz. Değerleme tarihi ve yöntemi hukuki sebebe göre gerekçelendirilerek önceki ödemeler ve birikmiş kazançlarla birlikte tutarlı bir hesap oluşturulur. [2]

7. GİZLİ ORTAĞIN BAŞVURABİLECEĞİ HUKUKİ YOLLAR

Gizli ortak, anlaşmanın içeriğine ve ihlalin niteliğine göre hesap verilmesini, muaccel kazanç payının ödenmesini, koşulları varsa ilişkinin feshini ve hesaplaşma alacağının tahsilini isteyebilir. Sözleşmeye aykırılık nedeniyle zarar doğmuşsa tazminat talebi de kendi koşulları içinde değerlendirilir. Talep edilen edimin ve bunun dayandığı vakıaların açıklanması, yargısal incelemenin kapsamını belirler. [5]

Alacağın belirlenmesi için karşı taraftaki kayıtların incelenmesi gerekiyorsa, hangi dönem ve hesap kalemlerinin araştırılmasının istendiği açıklanır. Uygun bir mali inceleme, talebin dayanağı olan ekonomik verilerin ortaya çıkarılmasını sağlar. Bilirkişi ekonomik verileri ve hesabı ortaya koyarken, hukuki nitelendirme HMK m.33 ve m.279/4 uyarınca hakime aittir.

Görevli mahkeme ve dava şartı arabuluculuk, talebin hukuki niteliği ile ticari dava ölçütlerine göre belirlenir. TTK m.5/A kapsamındaki parasal taleplerde dava öncesi arabuluculuk dikkate alınır. Zamanaşımında ise her alacağın hukuki kaynağı ve muacceliyet tarihi incelenir; ilişkinin kuruluş tarihi bütün taleplerin ortak başlangıç tarihi sayılamaz. Dava şartı arabuluculukta başvurudan son tutanağa kadar zamanaşımı durur.

8. GİZLİ ORTAKLIK İLE İNANÇLI PAY SAHİPLİĞİNİN AYRILMASI

Gizli ortaklık ile payların başkası hesabına tutulmasına dayanan inanç ilişkisi aynı hukuki kurum değildir. Gizli ortaklığın odağında ortak amaç doğrultusunda katkı ve ekonomik sonuçlara katılım bulunur. İnanç ilişkisinde ise payı kendi adına tutan kişinin, anlaşmada belirlenen koşullarla bu payı ilgili kişiye devretme borcu öne çıkar. Dolayısıyla gizli ortaklık sözleşmesinden doğan ekonomik haklar ile payın devrini isteme hakkının dayanağı ayrı araştırılır. [6][2]

Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 11.02.2025 tarihli, 2024/2595 E. ve 2025/752 K. sayılı kararında, inanç ilişkisine dayanılarak şirket paylarının davacı adına tespit ve tesciline ilişkin hüküm onanmıştır. Bu örnek, gizli ortaklığın kendiliğinden tescil hakkı verdiğini değil, paya yönelik ifa isteminin inanç ilişkisi kapsamında değerlendirilebildiğini göstermektedir. [7]

Bu nedenle uygulamada kullanılan “gizli ortak” ifadesiyle yetinilmeyerek somut anlaşmanın hangi ilişkiyi kurduğu belirlenir. Pay devrine ilişkin bir yükümlülük ileri sürülüyorsa TTK m.595’in şekil ve onay düzenlemesiyle bağlantısı da ayrıca incelenir. Farklı nitelendirmelerin gündeme geldiği uyuşmazlıklarda HMK m.111 koşullarıyla terditli talepler kurulabilir. Bu inceleme, gizli ortaklık ile inançlı işlemin kavramsal ayrımı korunarak yürütülür. [6]

9. SONUÇ

Limited şirketlerle bağlantılı gizli ortaklık, tarafların ortak amaca yönelik katkılarını ve ekonomik sonuçlara katılımlarını düzenleyen bir iç ilişki olarak önem taşımaktadır. Gizli ortağın kazanç payı, bilgi alma ve hesap verilmesi haklarının birlikte değerlendirilmesi, ekonomik katılımın etkili biçimde korunmasını sağlar. İlişkinin sona ermesi halinde ise hesaplaşma, anlaşmanın kapsamı ve ilgili ekonomik veriler esas alınarak yürütülür.

Hakların korunmasında, ilişkinin kuruluşundan itibaren uygulamanın belgelerle ortaya konulması ve istenen edimlerin açıkça belirlenmesi önemlidir. İnançlı pay sahipliğiyle olan ayrımın korunması da hukuki nitelendirmenin doğru yapılmasına hizmet eder. Böylece gizli ortaklığın doğurduğu haklar kendi hukuki temelleri içinde incelenirken, somut anlaşmadan doğabilecek diğer yükümlülükler de ilgili kurallar çerçevesinde değerlendirilir.

Stj. Av. Alperen Furkan Balat

Kaynakça:

1. TAŞPOLAT TUĞSAVUL, Melis, “Adi Ortaklık Sözleşmesinin İspatı Meselesi”, TBB Dergisi, 2023, S.168, s.227–273, özellikle s.228–229 ve 257–264.

2. KEÇECİOĞLU, Burak, “Limited Şirketteki Gizli Ortaklığın Tasfiyesi”, MÜHF-HAD, 2026, C.32, S.1, s.561–587, özellikle s.573–580.

3. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 23.01.2018 tarihli, 2016/13585 E., 2018/557 K. sayılı karar. Kararın ilgili bölümü için aktaran: TAŞPOLAT TUĞSAVUL, s.261–262, dn.99.

4. YILDIRIM, Ali Haydar, “Adi Ortaklıkta Ortakların Denetleme Hakkı (TBK 631)”, DEÜHFD, 2011, C.13, S.2 (Basım Yılı: 2013), s.195–236, özellikle s.204–206.

5. GÜNCAN, Atahan, “Yönetim Yetkisinin Kaldırılması ve Sınırlanmasına İlişkin Türk Borçlar Kanunu’nun 629. Maddesinin Uygulama Alanı”, DEÜHFD, 2025, C.27, S.2, s.1481–1518, özellikle s.1506–1508.

6. AKIN, Murat Yusuf / DEVELİ AYVERDİ, Emine, “Limited Şirket Esas Sermaye Payının İnançlı Temliki: Basel Eyalet Mahkemesinin 3 Şubat 2019 Tarihli Zb.2018.35 Sayılı Kararı Çerçevesinde Bir İnceleme”, MÜHF-HAD, 2021, C.27, S.1, s.466–495, özellikle s.473–476.

7. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 11.02.2025 tarihli, 2024/2595 E., 2025/752 K. sayılı karar, özellikle III ve V–VI. bölümler.