1. Giriş
Kambiyo
senetlerinin türlerinden biri olan çek, tedavül kabiliyeti ve beraberinde
getirdiği hukuki güvence ile ticari hayatta sıklıkla kullanılan bir ödeme
aracıdır. Ancak uygulamada bankaların, ibraz edilen çekteki keşideci imzasının,
banka nezdindeki imza örneği ile uyuşmadığı gerekçesiyle çekin ibraz anındaki
karşılığını kontrol etmekten ve karşılıksız olması hâlinde “Karşılıksızdır”
işlemini tesis etmekten kaçındıkları görülmektedir. Bu tutum, çek hamilinin
cezai yollara başvurma imkanını ortadan kaldırarak fiili bir cezasızlık
ortamının doğmasına sebebiyet vermektedir.
Bu
çalışmada, muhatap bankanın ibraz edilen çekte imza uyuşmazlığı bulunsa dahi,
çekin karşılığının olup olmadığını kontrol etme ve karşılıksız olması halinde
“Karşılıksızdır” işlemi yapma zorunluluğu ele alınacaktır.
2.
Çeklerde “Karşılıksızdır” İşleminin Hukuki Niteliği
5941
sayılı Çek Kanunu’nun 5. maddesi uyarınca:
“Üzerinde
yazılı bulunan düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibrazında,
çekle ilgili olarak “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi
hakkında, hamilin şikâyeti üzerine, her bir çekle ilgili olarak, binbeşyüz güne
kadar adli para cezasına hükmolunur. Ancak, hükmedilecek adli para cezası; çek
bedelinin karşılıksız kalan miktarı, (…) az olamaz. Mahkeme ayrıca, çek
düzenleme ve çek hesabı açma yasağına; bu yasağın bulunması hâlinde, çek
düzenleme ve çek hesabı açma yasağının devamına hükmeder. Yargılama sırasında
da resen mahkeme tarafından koruma tedbiri olarak çek düzenleme ve çek hesabı
açma yasağına karar verilir. Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı, çek
hesabı sahibi gerçek veya tüzel kişi, bu tüzel kişi adına çek keşide edenler ve
karşılıksız çekin bir sermaye şirketi adına düzenlenmesi durumunda ayrıca
yönetim organı ile ticaret siciline tescil edilen şirket yetkilileri hakkında
uygulanır.”
5941
Sayılı Çek Kanunu’nda düzenlenen “Çekle İlgili Olarak Karşılıksızdır İşlemi
Yapılmasına Sebebiyet Verme” suçunun oluşabilmesi için, çekin ibraz süresi
içinde muhatap bankaya ibraz edilmesi ve çek üzerinde usulüne uygun olarak
“Karşılıksızdır” işlemi yapılması gerekmektedir. Aynı Kanun’un 3. maddesi
uyarınca, “Karşılıksızdır” işlemi; çekin arka yüzüne ibraz tarihi, hesap
durumu, bankanın ödediği miktar, karşılıksız kalan tutar yazılmak ve hamil ile
banka görevlisi tarafından birlikte imzalanmak suretiyle tamamlanır.
Usulüne
uygun şekilde gerçekleştirilen “Karşılıksızdır” işleminin ardından hamil,
işlemin yapıldığı tarihten itibaren üç ay içinde icra ceza mahkemesine
başvurarak, 5941 sayılı Kanun’un 5/1. maddesi uyarınca keşidecinin
cezalandırılmasını talep edebilir. Bununla birlikte hamil, keşideci, cirantalar
ve aval verenler aleyhine kambiyo senetlerine özgü icra takibi başlatabilir.
Muhatap
banka tarafından “Karşılıksızdır” işlemi tesis edilmediği takdirde, çek
hamilinin kambiyo takibi başlatma ve icra ceza mahkemesine şikayette bulunma
imkanları ortadan kalkmaktadır. Dolayısıyla bankanın “Karşılıksızdır” işlemini
yapmaktan imtina etmesi, fiili bir cezasızlık durumu yarattığı gibi, hamilin
alacağını tahsil etme imkanını da büyük ölçüde zorlaştırmaktadır.
3.
Bankanın Çek İnceleme Yükümlülüğünün Kapsamı ve Sınırları
Uyuşmazlığın
temelinde, muhatap bankanın kendisine ibraz edilen çek üzerinde ne kapsamda
inceleme yapabileceği ve hangi gerekçelerle "Karşılıksızdır"
işleminden kaçınabileceği sorunu yer almaktadır. Muhatap bankanın ibraz edilen
çek üzerindeki inceleme yükümlülüğü, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 780 ve
801. maddelerinde düzenlenmiştir. Buna göre banka:
- Çekin,
zorunlu unsurları (çek kelimesi, kayıtsız şartsız bedel ödeme vaadi, muhatabın
ticaret unvanı, ödeme yeri, düzenleme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası,
banka seri numarası ve karekod) taşıyıp taşımadığını,
- Çekin
kanuni ibraz süresi içinde ibraz edilip edilmediğini,
- Ciro
silsilesinin düzenli olup olmadığını,
kontrol
etmekle yükümlüdür.
Bununla
birlikte, bankanın ciranta imzalarının geçerliliğini araştırma gibi bir
sorumluluğu yoktur.
Bankanın
imza incelemesine ilişkin yetkisi, düzenleyen tarafından ıslak olarak atılmış
bir imza içerip içermediğinin tespitiyle sınırlıdır. Bu inceleme, imzanın
keşideciye aidiyeti gibi sübjektif değerlendirmeleri kapsamamalıdır. Zira
imzanın keşideciye ait olup olmadığı konusundaki tespit yetkisi bankaya değil,
yargı mercilerine aittir. Bu kapsamda, bankanın “çekteki imzanın keşideci
imzasına benzemediği” veya “imzanın belirsiz olduğu” gibi gerekçelerle
“Karşılıksızdır” işleminden kaçınmasının hukuki dayanağı yoktur.
4. İmza
Uyuşmazlığında Karşılıksızdır İşlemi Yapma Zorunluluğu
Uygulamada,
muhatap bankaların ibraz edilen çekteki keşideci imzasının kendi kayıtlarıyla
uyuşmadığı gerekçesiyle “Karşılıksızdır” işlemini tesis etmekten kaçındıkları
sıklıkla görülmektedir. Konuya ilişkin olarak Bölge Adliye Mahkemeleri Ceza
Daireleri arasında farklı yaklaşımlar ortaya çıkmıştır. Bu karar uyuşmazlığının
giderilmesi amacıyla, Yargıtay 19. Ceza Dairesi 27.01.2020 tarihli ve
2019/35817 E., 2020/415 K. sayılı kararında konuyu değerlendirerek, muhatap
banka tarafından karşılıksızdır işleminin yapılmaması için ileri sürülen
gerekçeleri iki kategoriye ayırmıştır:
“a-)
Objektif olarak meşru görülebilecek gerekçelerle, örneğin “kanun hükmüne veya
bir yargı kararına” dayanılarak “karşılıksızdır” işlemi yapılmadığı durumlarla,
b-)
Muhatap bankanın meşru gördüğü (subjektif) gerekçelerle, örneğin “çekteki
imzanın banka kayıtlarındaki keşideci imzasıyla uyuşmadığı, belirsiz olduğu”
gibi kanuna ve bir yargı kararına dayanmayan gerekçelerle “karşılıksızdır”
işlemi yapılmadığı durumların, 5941 sayılı Kanun’un 3. maddesi kapsamında
şartları oluşması halinde “karşılıksızdır” işlemi yapılmasını engelleyici
gerekçeler olmadığı değerlendirilmiştir.”
Bu ayrım,
bankanın imza uyuşmazlığı gibi sübjektif gerekçelerle “Karşılıksızdır” işlemi
yapmaktan kaçınamayacağını açıkça ortaya koymaktadır. Yargıtay’a göre banka,
çekin ibraz tarihindeki karşılığını kontrol etmek ve karşılık bulunmaması
hâlinde, 5941 sayılı Kanun’un 3/4. maddesi uyarınca “Karşılıksızdır” işlemini
tesis etmek zorundadır.
5. Banka
Tarafından “Karşılıksızdır” İşlemi Yapılmamasının Sonuçları ve Cezasızlık
Sorunu
İmza
uyuşmazlığı gerekçesiyle “Karşılıksızdır” işleminin tesis edilmemesi, başta
ceza soruşturması olmak üzere çeşitli hukuki sonuçlar doğurmaktadır.
6.
Objektif Cezalandırılabilme Şartının Gerçekleşmemesi
Yargıtay
19. Ceza Dairesi, E. 2019/35817, K. 2020/415 ilamı ile “Karşılıksızdır”
işleminin 5941 sayılı Kanun’un 5/1. maddesinde düzenlenen suçun objektif
cezalandırılabilme şartı olduğunu açıkça belirtmektedir.
“Çekle
ilgili olarak “karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet verme” suçundan
görülmekte olan bir ceza davasına konu çekin süresinde bankaya ibrazında;
muhatap banka tarafından öne sürülen “herhangi bir sebeple” çekin arka yüzüne,
5941 sayılı Kanun’un 3/4. maddesinde yazılı hususlar şerh edilmek suretiyle,
usulüne uygun şekilde bir “karşılıksızdır” işlemi yapılmamışsa, çek hesabında
karşılığını bulundurmakla yükümlü failin iradesi ve davranışlarıyla doğrudan
ilgili olmayan objektif cezalandırılabilme şartı, dolayısıyla suçun kanunda
öngörülen neticesi gerçekleşmeyeceğinden, sanığın beraatine karar verilmesi
gerekeceği kanaatine ulaşılmıştır.”
Bu
durumda, çekin ibraz anında karşılığının bulunmamasına rağmen, muhatap bankanın
imza uyuşmazlığını ileri sürerek “Karşılıksızdır” işlemini tesis etmemesi,
keşidecinin cezai yönden sorumlu tutulmasını imkansız hale getirmektedir. Bu da
bankanın inceleme yetkisinin sınırını aşarak fiili bir cezasızlık alanı
oluşturmaktadır.
7. Çek
Hamilinin Hukuki Yollara Başvurma Hakkının Kısıtlanması
“Karşılıksızdır”
işlemi yapılmadığında, çek hamilinin kambiyo senetlerine özgü takip yoluna
başvurma hakkı ortadan kalkmaktadır.
5941
sayılı Kanun’un 3/6. maddesi;
“Muhatap
bankanın üçüncü fıkraya göre ödemekle yükümlü olduğu tutar dahil kısmî ödeme
hâlinde, çekin ön ve arka yüzünün onaylı fotokopisi ücretsiz olarak hamile
verilir. Çek hamili, bu fotokopiyle müracaat borçlularına veya kambiyo
senetleri hakkındaki takip usullerine başvurabileceği gibi, icra mahkemesine
şikâyette bulunurken dilekçesine bu fotokopiyi ekleyebilir ve bunu icra
daireleri ile mahkemelerde ispat aracı olarak kullanabilir. Mahkeme veya icra
dairesinin istemi hâlinde çekin aslı bu mercilere gönderilir.”
Çek
hamilinin “Karşılıksızdır” işlemi yapılmış çekin fotokopisi ile müracaat
borçlularına başvurabileceğini ve icra ceza mahkemesine şikayette
bulunabileceğini düzenlemiştir. Ancak bu işlem yapılmadığında, hamil kambiyo
senetlerinin bu yollara başvuramamakta ve alacağını tahsil etme imkanı ciddi
şekilde sınırlanmaktadır.
8. Banka
Görevlisinin Cezai Sorumluluğu
5941
sayılı Kanun’un 7/4. maddesi uyarınca;
“Kısmen
veya tamamen karşılığı bulunmayan çekle ilgili olarak, talebe rağmen,
karşılıksızdır işlemi yapmayan banka görevlisi, şikâyet üzerine bir yıla kadar
hapis cezası ile cezalandırılır.”
Kısmen
veya tamamen karşılığı bulunmayan çekle ilgili olarak, talebe rağmen
“Karşılıksızdır” işlemi yapmayan banka görevlisinin, şikayet üzerine
cezalandırılacağını hüküm altına almıştır. İmza uyuşmazlığı gibi meşru olmayan
gerekçelerle “Karşılıksızdır” işlemin yapılmaması, banka görevlisinin cezai
sorumluluğunu da ayrıca gündeme getirebilecektir.
9.
Değerlendirme ve Sonuç
Yargıtay
19. Ceza Dairesi’nin 27.01.2020 tarihli ve E. 2019/35817, K. 2020/415 sayılı
Bölge Adliye Mahkemeleri Ceza Daireleri Arasındaki Karar Uyuşmazlığının
Giderilmesine Dair Kararı ile, muhatap bankaların imza uyuşmazlığı gibi
sübjektif gerekçelerle “Karşılıksızdır” işlemini tesis etmekten imtina
edemeyecekleri açıkça hüküm altına alınmıştır.
10. Sonuç
1.
Muhatap banka, süresinde ibraz edilen bir çek üzerinde, çekin TTK’da öngörülen
zorunlu unsurları taşıyıp taşımadığı, süresinde ibraz edilip edilmediği ve ciro
silsilesinin düzenli olup olmadığı ile sınırlı bir inceleme yapmakla
yükümlüdür.
2. Banka,
“çek üzerindeki imzanın keşideciye ait olmadığı” veya “imzanın belirsiz olduğu”
gibi gerekçelerle, karşılığı olan çeki ödemekten veya karşılığı olmayan çek
hakkında “Karşılıksızdır” işlemi yapma zorunluluğundan imtina edemez. Çekin
ibraz tarihinde karşılığının bulunmaması halinde, banka 5941 sayılı Kanun’un
3/4. maddesinde belirtilen usule uygun olarak “Karşılıksızdır” işleminin
yapılması gerekmektedir.
3. Aksi
halde, çekin karşılığının bulunmamasına rağmen keşideci cezadan muaf kalacak,
çek hamilinin kanuni yollara başvurma hakkı engellenecek ve bu durum bilinçli
olarak istismar edilebilecek bir cezasızlık alanı yaratacaktır.
4. İmza
uyuşmazlığı iddiası, ancak çekin sahte olduğunun yargı mercii tarafından tespit
edilmesi halinde hukuki sonuç doğurabilir. Bu tespit ise “Karşılıksızdır”
işlemi yapıldıktan sonra, açılacak ceza davasında mahkemece yapılacak inceleme
ile belirlenebilecektir.
Yargıtay’ın
konu hakkındaki içtihadı, çek güvenliğinin sağlanması açısından büyük önem
taşımaktadır. Bankaların, kanuni dayanağı olmayan gerekçelerle “Karşılıksızdır”
işlemi yapmaktan kaçınmaları, hem çek hamilini mağdur etmekte hem de çek
sistemine olan güveni zedelemektedir. Bu nedenle, muhatap bankaların Yargıtay
içtihadı doğrultusunda hareket etmeleri ve imza uyuşmazlığı halinde dahi, çekin
karşılığını kontrol ederek gerekli işlemleri yapmaları gerekmektedir.
Av. Buse
Gürlek
Kaynakça:
1. Yargıtay
19. Ceza Dairesi, 27.01.2020 tarihli, E. 2019/35817, K. 2020/415 sayılı Bölge
Adliye Mahkemeleri Ceza Daireleri Arasındaki Karar Uyuşmazlığının Giderilmesine
Dair Karar
