Özgün Law Firm

GİRİŞ

Pay sahiplerinin şirketin faaliyetleri, yönetim süreçleri ve mevcut durumu hakkında yeterli ve doğru bilgiye erişebilmeleri, genel kurulda oy haklarını bilinçli bir şekilde kullanabilmeleri ve şirket yönetimini etkin biçimde denetleyebilmeleri açısından önem arz etmektedir. Bu bağlamda, pay sahiplerinin karar alma süreçlerini nesnel ve somut verilere dayandırabilmeleri, şirket yönetiminde şeffaflığın sağlanması ve pay sahipliği haklarının etkin bir biçimde kullanılabilmesi bakımından temel bir gereklilik teşkil etmektedir.

Anonim şirkette pay sahibinin şirket yönetiminden uzak kalması, yatırımının nasıl değerlendirildiğini öğrenmesini güçleştirir. Türk Ticaret Kanunu’nun 437. maddesindeki bilgi alma ve inceleme hakkı bu bilgi eksikliğini gidermeye yöneliktir. Özel denetim ise belirli olayların bağımsız bir uzman tarafından açıklığa kavuşturulmasını sağlayarak aynı amaca yargısal güvence ile hizmet eder. Bu iki imkanın etkin kullanımı, talebin doğru organa yöneltilmesine, konusunun belirlenmesine ve her aşamaya özgü süreçlerin izlenmesine bağlıdır. Yalnız dikkat edilmelidir ki TTK m. 437/5 ve 440/2 gereği mahkemeye yönetilen özel denetçi atanması talebine yönelik hüküm kesin olduğundan bu süreçte yapılacak herhangi bir hata bu hakkın kullanılmasını engelleyebilecek olup başvuruda pay sahipliği sıfatının şirkete karşı ileri sürülebilirliği, gerekli şartların karşılanması ve ispatı çok büyük önem arz etmektedir.

1.BİLGİ ALMA VE İNCELEME HAKKI

 “Bilgi Alma ve İnceleme Hakkı” Türk Ticaret Kanunu’nun 437. maddesinde düzenlenmiş olup, sermaye oranına bakılmaksızın her pay sahibine tanınır. Temsilci aracılığıyla da kullanılabilen bu hakkın kullanımını engelleyen genel kurul kararları Türk Ticaret Kanunu’nun 447. maddesi uyarınca batıldır. Ayrıca bu haktan pay sahibinin tamamen feragat edemeyeceğinden vazgeçilemez olmasının yanı sıra, her pay sahibinin miktarına bakılmaksızın kullanılabilmesi yönünden bireysel, kullanımı başka pay sahiplerine bağlı olmadığından bağımsız ve genel kurul kararı veya esas sözleşme değişikliği ile değiştirilemeyeceğinden müktesep hak niteliğindedir. [1]

TTK m. 437/1 kapsamında finansal tablolar, konsolide finansal tablolar, yıllık faaliyet raporu, denetleme raporları ve kar dağıtım önerisi, genel kuruldan en az on beş gün önce şirket merkez ve şubelerinde incelemeye hazır bulundurulur. Bu pasif bilgilendirmeden farklı olarak aynı maddenin ikinci fıkrasında düzenlenen aktif bilgi alma hakkı, genel kurulda şirket işleri hakkında yönetim kuruluna; denetimin yöntemi ve sonuçları hakkında denetçiye soru yöneltilmesiyle kullanılır ve sorular gündemle sınırlı da değildir. [2]

Ticari defter ve yazışmaların incelenmesi ise TTK m. 437/4 uyarınca genel kurulun açık iznine veya yönetim kurulunun kararına bağlıdır. İki organın birlikte izin vermesi gerekmez; yönetim kuruluna genel kurul dışında da başvurulabilir. İnceleme hakkı bağımsız kullanılabilse de kapsamı, pay sahibinin somut sorusunu ilgilendiren kısımlarla belirlenir. Bilgi alma hakkı şirketin mali durumu, sözleşmeleri, yatırımları ve yöneticilere yapılan ödemeler gibi şirket işleriyle bağlantılı konuları kapsar. Şirket sırlarının açıklanması veya korunması gereken diğer menfaatlerin tehlikeye girmesi ret gerekçesi oluşturabilir; ancak soyut bir ticari sır açıklaması yeterli değildir. Tehlikenin somutlaştırılması gerekir. [3] Bir pay sahibine pay sahipliği sıfatıyla genel kurul dışında verilen bilgi bakımından diğer pay sahiplerinin eşit kapsamda bilgilendirilme talebi, TTK m. 437/3’e dayanılarak geri çevrilemez. [4]

2.BİLGİ ALMA VE İNCELEME HAKKININ KULLANILMASI İÇİN OLUŞMASI GEREKEN ŞARTLAR

TTK m. 437/5 uyarınca anonim şirket pay sahibinin bilgi alma ve inceleme hakkının ihlali halinde mahkemeye başvurabilmesi için birtakım şartların yerine getirilmesi gerekmektedir. Öncelikle, talebini kural olarak genel kurulda, açık ve somut bir şekilde ileri sürmesi gerekmektedir ve bilgi alma ve inceleme hakkının kullanılabilmesi için talebin genel kurul gündeminde yer alan hususlarla sınırlı olması da gerekmemekte olup söz konusu hak, gündeme bağlılık ilkesinin istisnalarından birini oluşturmaktadır. Pay sahibinin talebini gerekçelendirme veya bilginin kendisi açısından gerekli olduğunu ispatlama yükümlülüğü, TTK m.438 uyarınca özel denetim talebinin aksine, bulunmamaktadır. [5] Bununla birlikte, bilgi alma ve inceleme hakkı genel kurul dışında da kullanılabilir. [6]

Bilgi alma ve inceleme davasının açılabilmesi için talebin reddedilmesi, cevapsız bırakılması, ertelenmesi veya eksik karşılanması gerekir. Şirket tarafından verilen bilginin yeterli olup olmadığı hakim tarafından takdir edilecektir. Şirket sırrının ya da korunması gereken şirket menfaatlerinin tehlikeye girmesi gibi haklı nedenlerin varlığı halinde talep reddedilebilir. Bilgi alma talebinin şirket nezdinde kullanılması sırasında genel ve soyut bir talep yetmez, hangi şirket işleri konusunda bilgi istendiği somut bir biçimde şirkete bildirilmelidir.

Davanın açılabilmesi için pay sahibinin gereklilik şartı bulunmasa da özel hukuk yargılaması usulü gereği, hukuki yararının bulunması ve kanunda öngörülen sürelere uyulması zorunludur. TTK m. 437/5 uyarınca, talebin açıkça reddedilmesi halinde ret kararını izleyen on gün içinde; diğer hallerde ise makul süre içerisinde dava açılmalıdır. Bu süreler hak düşürücü niteliktedir.

3.ÖZEL DENETİM İSTEME HAKKI

Anonim şirketlerde özel denetim, pay sahiplerinin pay sahipliğinden doğan haklarını bilinçli ve etkin bir şekilde kullanabilmelerini sağlamak ve şirket yönetiminin faaliyetlerini belirli olaylar bakımından açıklığa kavuşturmak amacıyla düzenlenmiş bir hukuki kurumdur. Türk Ticaret Kanunu'nun 438 ila 440. maddelerinde düzenlenen bu kurum, özellikle şirket yönetiminin gerçekleştirdiği işlemler hakkında yeterli bilgiye ulaşamayan pay sahipleri bakımından önem taşımaktadır. Özel denetimin amacı, şirketin bütün faaliyetlerini genel ve sürekli biçimde incelemek değil, belirli olay veya işlemlere ilişkin belirsizlikleri tarafsız ve bağımsız bir denetçi aracılığıyla gidermektir. Bu nedenle özel denetim talebinin konusu, incelenmesi istenen olay ve işlemleri somutlaştıracak biçimde belirlenmelidir. [7]

Her pay sahibi, sermaye oranından bağımsız olarak olağan veya olağanüstü genel kuruldan özel denetim isteyebilir. Talebin temsilci aracılığıyla da yöneltilebilmesine karşın şirket alacaklıları, çalışanlar ve rehin hakkı sahipleri ise yalnızca bu sıfatlarıyla başvuru yetkisi kazanmaz. [8]

4. ÖZEL DENETÇİ ATANMASI İÇİN ARANAN ŞARTLAR

4.1.ÖZEL DENETİMİN ÖN AŞAMASI OLARAK BİLGİ ALMA VE İNCELEME HAKKI

Bilgi alma ve inceleme hakkının özel denetim bakımından önemi, Türk Ticaret Kanunu’nun 438. maddesinde açıkça ortaya konulmuştur. Anılan hükme göre her pay sahibi, pay sahipliği haklarının kullanılabilmesi için gerekli olduğu takdirde ve bilgi alma veya inceleme hakkı daha önce kullanılmışsa belirli olayların özel denetimle açıklığa kavuşturulmasını genel kuruldan isteyebilir. Böylece kanun koyucu, özel denetim talebinin öncesinde pay sahibinin şirketten bilgi edinmeye yönelik imkanları kullanmasını zorunlu tutmuştur.

Bu düzenlemenin temelinde, özel denetimin ilk başvurulacak bilgi edinme yolu olmaması düşüncesi bulunmaktadır. Pay sahibi öncelikle bilgi alma veya inceleme hakkını kullanmalı; buna rağmen belirli olayların açıklığa kavuşturulması için özel bir denetime ihtiyaç duyuluyorsa özel denetim mekanizmasına başvurmalıdır. Dolayısıyla özel denetim, bilgi alma ve inceleme hakkını tamamlayan ve gerektiğinde onu güçlendiren ikincil bir mekanizma niteliğindedir. [9]

Bununla birlikte bilgi alma veya inceleme hakkının kullanılmış olması, pay sahibinin mutlaka ayrıca bilgi alma davası açmasını ve bu davanın sonuçlanmasını gerektiren bir koşul olarak yorumlanmamalıdır. [10] Özel denetim bakımından esas olan, denetim talep edilen konuyla bağlantılı bilgi alma veya inceleme hakkının daha önce kullanılmış olmasıdır. Bilgi talebinin reddedilmesi, cevapsız bırakılması ya da ertelenmesi de somut olayın özelliklerine göre bu hakkın kullanılmış olması bağlamında değerlendirilmelidir.

Özel denetim talebinin kabul edilebilmesi bakımından üzerinde durulması gereken hususlardan biri, daha önce kullanılan bilgi alma veya inceleme hakkının konusu ile özel denetim talebinin konusu arasındaki ilişkidir. Kanun, pay sahibinin herhangi bir konuda bilgi istemiş olmasını, şirketin başka ve ilgisiz bir işlemi hakkında özel denetim talep edebilmesi için yeterli görmemektedir. Bilgi alma veya inceleme hakkı ile özel denetim talebi arasında konu bakımından bir bağlantı bulunmalıdır. [11] Bu bağlantının kapsamı, özel denetim talebinin somutlaştırılmasıyla yakından ilişkilidir. Pay sahibinin genel kurulda belirli bir işlem, sözleşme, ödeme veya yönetim kararı hakkında bilgi istemesi ve sonrasında aynı olayın ayrıntılarının özel denetim yoluyla açıklığa kavuşturulmasını talep etmesi, ön koşulun yerine getirildiğinin ortaya konulmasını kolaylaştırır. Buna karşılık genel nitelikte sorular sorulması ve ardından kapsamı belirsiz bir denetim talebinde bulunulması, özel denetimin konusunun belirlenmesini ve ön koşulun gerçekleştiğinin kabulünü olanaksız kılacaktır.

Bu nedenle bilgi alma veya inceleme hakkının kullanılması sırasında yöneltilen soruların, verilen cevapların ve varsa inceleme taleplerinin mümkün olduğunca açık biçimde kayıt altına alınması önem taşımaktadır. Genel kurul tutanağında yalnızca pay sahibinin bilgi istediğinin belirtilmesi yerine, sorunun hangi olaya ilişkin olduğunun ve verilen cevabın içeriğinin anlaşılabilir şekilde gösterilmesi, sonraki aşamada özel denetim talebinin değerlendirilmesine katkı sağlar.

4.1.1 Bilgi alma ve inceleme hakkının kullanılmasının ispatı

Özel denetim hakkının kullanımının ön koşulunun daha önce kullanılan bilgi alma veya inceleme hakkı olması, bu kullanımın ispatını uygulamada önemli hale getirmektedir. Özellikle özel denetim talebinin genel kurul tarafından reddedilmesi üzerine mahkemeye başvurulduğunda, başvuran pay sahiplerinin bu ön koşulun gerçekleştiğini ortaya koyabilmeleri gerekir. Bu noktada genel kurul tutanağı önemli bir ispat aracıdır. Pay sahibinin yönelttiği soruların, yönetim tarafından verilen cevapların ve özel denetim talebinin tutanağa açıkça geçirilmesi, sürecin sonraki aşamalarında ortaya çıkabilecek uyuşmazlıkların önlenmesine yardımcı olur. Tutanakta yeterli açıklık bulunmaması, bilgi alma hakkının kullanıldığı veya özel denetim istenen olayla bağlantılı olduğu yönündeki iddianın ispatını güçleştirebilir. Bu nedenle pay sahibinin, özellikle özel denetim talebine dayanak oluşturabilecek bilgi taleplerini ve cevapları tutanağa geçirtmesi önemlidir. [12]

Öte yandan, özel denetim isteme hakkının kullanılabilmesi için bilgi alma veya inceleme hakkının mutlaka özel denetim talebinde bulunan pay sahibi tarafından kullanılmış olması gerekmemektedir. [13] Bu nedenle somut olayda ön koşulun gerçekleşip gerçekleşmediği incelenirken yalnızca talepte bulunan kişinin kimliğinden öte bilgi alma veya inceleme talebinin konusu, kapsamı ve özel denetim istemiyle bağlantısı da dikkate alınmalıdır. Nitekim maddenin gerekçesinde de bu durum “Bilgi alma veya inceleme hakkını kullanmış pay sahibi ile özel denetim isteyen pay sahibinin aynı kişi olması zorunlu değildir; ancak konu aynı olmalıdır” şeklinde ifade edilmektedir.

4.2. Pay sahipliği haklarının kullanılabilmesi bakımından gereklilik

Türk Ticaret Kanunu’nun 438. maddesi uyarınca özel denetim talep edilebilmesi için denetimin pay sahipliği haklarının kullanılabilmesi bakımından gerekli olması gerekir. Bu koşul, özel denetim kurumunun sınırlarını belirleyen temel ölçütlerden biridir. Pay sahibinin şirketin her işlemine ilişkin merakını gidermek veya yönetim organlarının bütün faaliyetlerini genel bir incelemeye tabi tutmak amacıyla özel denetim istemesi, tek başına yeterli değildir. Talep edilen incelemenin pay sahipliği haklarının kullanılmasını gerekli kılması gerekmektedir. [14]

Gereklilik değerlendirmesi, özel denetim konusu yapılan olayın niteliği ve bu olayın pay sahibinin haklarını kullanması üzerindeki etkisi dikkate alınarak yapılmalıdır. Örneğin şirket malvarlığını etkileyen belirli bir işlemin koşullarının açıklığa kavuşturulması, yönetim organının ilgili işlem nedeniyle sorumluluğunun değerlendirilmesi veya genel kurulda kullanılacak oy hakkının sağlıklı biçimde kullanılabilmesi için gerekli bilgilerin elde edilmesi, özel denetim ihtiyacını ortaya koyabilir. Ancak her olayda bu gereklilik somutlaştırılmalı; soyut şüpheler veya genel memnuniyetsizlik açıklamalarıyla yetinilmemelidir.

4.3. Belirli olayların açıklığa kavuşturulması

Özel denetim talebinin bir diğer maddi koşulu, denetimin belirli olayların açıklığa kavuşturulmasına yönelmesidir. Özel denetim, şirketin tüm faaliyetlerini kapsayan genel bir yönetim incelemesi değildir. Denetim konusu, bağımsız uzmanın inceleme yapmasına elverişli olacak ölçüde belirlenmeli ve talebin sınırları anlaşılabilir biçimde ortaya konulmalıdır. [15]

Bu kapsamda, özel denetim talebinde incelenmesi istenen işlemin veya olayın ne olduğu, hangi dönemi kapsadığı ve hangi hususların açıklığa kavuşturulmasının beklendiği mümkün olduğunca açık biçimde belirtilmelidir.  Özel denetim konusu belirlenirken bilgi alma veya inceleme hakkının kullanıldığı konuyla bağlantı da göz önünde tutulmalıdır. Talep, daha önce bilgi edinilmeye çalışılan olayın aydınlatılmasına yönelmelidir. Böylece hem kanuni ön koşulun gerçekleştiği ortaya konulabilmekte hem de özel denetimin amacı dışında genişletilmesi riski azaltılabilmektedir.

4.4. Özel Denetim Talebinin Genel Kurulda İleri Sürülmesi

4.4.1. Talebin yapılması

Özel denetim sürecinin ilk aşaması, pay sahibinin genel kuruldan özel denetim yapılmasını istemesidir. Türk Ticaret Kanunu’nda bu talep için özel bir şekil öngörülmemiştir. Bu nedenle talebin yazılı veya sözlü olarak ileri sürülebileceği kabul edilmektedir. Bununla birlikte talebin yazılı yapılması veya sözlü talebin tutanağa ayrıntılı biçimde geçirilmesi, sonraki aşamalarda ispat kolaylığı sağlayacağı aşikardır.

Talebin toplantı başkanlığına veya yönetim kuruluna iletilmesi mümkündür. Ancak talebin ilgili organlara yöneltilmesi, onun genel kurul tarafından değerlendirilmesi gerekliliğini ortadan kaldırmaz. Yönetim kurulunun veya toplantı başkanının, talebin şartlarının oluşmadığını düşündüğü gerekçesiyle talebi genel kurulun oylamasına sunmaktan kaçınması, özel denetim mekanizmasının işleyişini engelleyebilir. Talep hakkında genel kurulun karar vermesi gerekir.

Özel denetim isteminin genel kurulun oylamasına sunulmaması veya karar verilmesinin ertelenmesi, talebin reddedilmesi bakımından sonuç doğurabilir. Bu nedenle pay sahibinin yalnızca talebini ileri sürmesi değil, talebin genel kurulda nasıl ele alındığını ve sonuçlandırıldığını da belgeleyebilmesi önemlidir. Talebin oylamaya sunulmadığı durumlarda da bu olgunun ispatı, mahkemeye başvuru yolunun kullanılabilmesi bakımından önem taşımaktadır.

4.4.2. Genel kurulun talebi kabul etmesi

Genel kurulun özel denetim talebini kabul etmesi halinde, Türk Ticaret Kanunu’nun 438. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca şirket veya her bir pay sahibi, karar tarihinden itibaren otuz gün içinde şirket merkezinin bulunduğu yer asliye ticaret mahkemesinden özel denetçi atanmasını isteyebilir. Bu aşamada genel kurulun kabul kararı, özel denetçinin doğrudan genel kurul tarafından seçilmesi anlamına gelmeyip denetçi mahkeme tarafından atanır.

Özel denetçinin mahkeme tarafından atanması, denetimin bağımsızlığını ve tarafsızlığını güvence altına almaya yöneliktir. Genel kurulda çoğunluğu elinde bulunduran pay sahiplerinin özel denetçinin kim olacağı üzerinde belirleyici olmasının önüne geçilmesi, kurumun geniş anlamda azınlık pay sahiplerinin bilgi alma ve inceleme ve denetim ihtiyaçlarını karşılamadaki işlevi bakımından önem taşımaktadır.

Genel kurul talebi kabul ettiğinde, mahkemeye yapılacak başvuruda genel kurul kararı ve özel denetimin konusu açıkça ortaya konulmalıdır. Mahkemenin incelemesi, genel kurul tarafından kabul edilen talep çerçevesinde özel denetçinin atanmasına yöneliktir. Denetimin konusu, genel kurul kararının sınırlarıyla bağlantılı olarak belirlenir. [16]

4.4.3. Genel kurulun talebi reddetmesi

Genel kurulun özel denetim talebini reddetmesi, özel denetim mekanizmasının sona erdiği anlamına gelmez. Aksine daha sıkı şartlara sahip yeni bir süreç başlamaktadır. Türk Ticaret Kanunu’nun 439. maddesi, kanunda öngörülen şartları taşıyan pay sahiplerine, genel kurulun ret kararına rağmen mahkemeden özel denetçi atanmasını isteme imkanı tanımaktadır. Bu düzenleme, genel kurul çoğunluğunun iradesi nedeniyle özel denetim talebinin bütünüyle etkisiz kalmasını önlemeyi amaçlamaktadır.

Bununla birlikte ret halinde mahkemeye başvuru imkanı, genel kurul talebinin kabul edildiği durumdan farklı koşullara bağlanmıştır. Bu aşamada yalnızca özel denetimin gerekli olduğunun ileri sürülmesi yeterli değildir. Başvuran pay sahiplerinin kanunda öngörülen sermaye oranı veya payların itibari değeri ölçütlerinden birini karşılamaları, süresinde başvurmaları ve kurucuların ya da şirket organlarının kanunu veya esas sözleşmeyi ihlal ederek şirketi veya pay sahiplerini zarara uğrattıklarını ikna edici biçimde ortaya koymaları gerekir.

Bu farklılık, genel kurulun kabulü ve reddi hallerinin birbirinden ayrılmasını zorunlu kılmaktadır. Kabul halinde mahkemeye başvurunun temel amacı, özel denetçinin atanmasını sağlamaktır. Ret halinde ise mahkeme, özel denetim talebinin kanuni koşulları taşıyıp taşımadığını inceleyerek talebin yerinde olup olmadığına karar verir.

4.4.4 Genel Kurulun Ret Kararından Sonra Mahkemeye Başvuru

Türk Ticaret Kanunu’nun 439. maddesine göre genel kurulun özel denetim istemini reddetmesi halinde, sermayenin en az onda birini; halka açık anonim şirketlerde ise en az yirmide birini oluşturan pay sahipleri veya paylarının itibari değeri toplamı en az 1.000.000 TL’ye ulaşan pay sahipleri, üç ay içinde şirket merkezinin bulunduğu yer asliye ticaret mahkemesinden özel denetçi atanmasını isteyebilir.

Bu düzenlemede hem pay sahiplerinin başvuru ehliyeti hem de başvuru süresi önem taşımaktadır. Bu süre hak düşürücü bir süre olup genel kurulun ret kararından sonra kanuni sürenin geçirilmesi, özel denetçi atanmasını isteme imkanını ortadan kaldıracaktır. Bu nedenle ret kararının tarihi ve başvuruda bulunacak pay sahiplerinin kanuni ölçütleri karşılayıp karşılamadığı önceden belirlenmelidir.

Ayrıca genel kurulda özel denetim talebinde bulunan pay sahipleriyle mahkemeye başvuran pay sahiplerinin her durumda aynı kişilerden oluşması gerektiği sonucuna doğrudan ulaşılmamalıdır. [11] Somut olayda başvuranların kanuni şartları taşıyıp taşımadığı ayrıca incelenmelidir

4.4.5 Kanun veya esas sözleşme ihlali ve zarar koşulu

Genel kurulun ret kararından sonra mahkemeye başvurulması halinde, Türk Ticaret Kanunu’nun 439. maddesinin ikinci fıkrası özel bir ispat ölçütü öngörmektedir. Buna göre dilekçe sahiplerinin, kurucuların veya şirket organlarının kanunu ya da esas sözleşmeyi ihlal ederek şirketi veya pay sahiplerini zarara uğrattıklarını ikna edici biçimde ortaya koymaları gerekir.

Bu koşul, ret halinde mahkemeye başvurunun yalnızca genel kurulun kararından duyulan memnuniyetsizliğe dayandırılamayacağını göstermektedir. Başvuranların, özel denetim talebinin neden gerekli olduğunu ve kanun veya esas sözleşme ihlaliyle zarar arasındaki bağlantıyı somut olgular üzerinden açıklamaları gerekir. [14] Bununla birlikte özel denetimin amacı, henüz tam olarak açıklığa kavuşturulamamış olayları incelemek olduğundan, başvuru aşamasında bütün hususların özel denetim raporuyla kesin olarak kanıtlanmış olmasını beklemek kurumun işlevini zayıflatabilir. Burada önemli olan, kanunda aranan ikna edici açıklamanın somut olayın koşullarıyla uyumlu biçimde sunulmasıdır.

Bu çerçevede başvuru dilekçesinin, yalnızca genel nitelikte şüpheler sıralamak yerine belirli işlemleri, tarihleri, kararları veya mali hareketleri göstermesi; bunların hangi kanuni veya esas sözleşmesel yükümlülükle bağdaşmadığını açıklaması ve şirketin ya da pay sahiplerinin uğradığı ileri sürülen zararı ortaya koyması önemlidir. Daha önceki bilgi alma veya inceleme talepleri ile bu taleplere verilen cevapların da dilekçede açıklanması, özel denetim ihtiyacının ve başvurunun dayanağının anlaşılmasına katkı sağlayabilir.

5. Mahkemenin incelemesi ve özel denetçinin atanması

Türk Ticaret Kanunu’nun 440. maddesi uyarınca mahkeme, şirketi ve istem sahiplerini dinledikten sonra karar verir. Mahkeme talebi yerinde görürse inceleme konusunu belirleyerek bir veya birden fazla bağımsız uzmanı özel denetçi olarak görevlendirir.

Bu aşamada mahkemenin belirleyeceği inceleme konusu özel önem taşımaktadır. Özel denetçinin yetkileri, yukarıda açıklandığı üzere, her türlü şirket işlemini sınırsız biçimde incelemeyi kapsayan genel bir yetki olarak anlaşılmamalıdır. İnceleme, özel denetim talebinin ve mahkeme kararının sınırları içinde yürütülür. Bu nedenle başvuru aşamasında denetim konusunun açıkça ortaya konulması, yalnızca başvurunun kabulü bakımından değil, denetimin etkin ve amacına uygun biçimde gerçekleştirilmesi bakımından da gereklidir.

6. ÖZEL DENETİMİN FESİH DAVASI BAKIMINDAN İŞLEVİ

Özel denetim, belirli olayların açıklığa kavuşturulmasını sağlayarak pay sahibinin sonraki hukuki adımlarını daha sağlam bir bilgi zemini üzerinde değerlendirmesine imkan verir. Özel denetim raporunda ortaya konulan bulgular, olayın niteliğine göre yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğuna ilişkin bir davanın açılmasında, pay sahipliği haklarının kullanılmasında veya şirketin haklı sebeple feshi talebinin değerlendirilmesinde önem taşıyabilir.

Türk Ticaret Kanunu’nun 531. maddesinde düzenlenen haklı sebeple fesih davası, anonim şirketin devamının pay sahibi bakımından katlanılamaz hale geldiği durumlarda gündeme gelebilecek bir hukuki yoldur. Ancak bu davanın şartları ile özel denetçi atanmasının şartları birbirinden farklıdır. Özel denetimde amaç belirli olayların açıklığa kavuşturulması iken haklı sebeple fesih davasında, şirketin haklı sebeple feshini gerektiren koşulların bulunup bulunmadığı ve mahkemenin bu kapsamda nasıl bir karar vermesi gerektiği değerlendirilir.

Bu nedenle özel denetim raporu, haklı sebeple fesih davası bakımından tek başına yeterli bir fesih sebebi olarak kabul edilebilmesi güçtür. Raporda ortaya konulan işlemler, yönetim davranışları veya şirket içindeki gelişmeler, ancak somut olayın bütünlüğü içinde değerlendirildiğinde fesih talebine dayanak oluşturabilecek bir anlam kazanabilir. Raporun içeriği ile fesih talebinin dayandığı vakıalar arasındaki bağlantının açıkça kurulması gerekir.    

SONUÇ

Anonim şirketlerde bilgi alma ve inceleme hakkı ile özel denetim isteme hakkı, pay sahiplerinin şirket faaliyetleri hakkında bilgi edinmelerini ve pay sahipliği haklarını etkili biçimde kullanmalarını sağlayan, birbiriyle bağlantılı iki hukuki mekanizmadır. Bilgi alma ve inceleme hakkı, pay sahibinin şirketten bilgi edinmesine yönelik ilk aşamayı oluştururken özel denetim, belirli olayların daha kapsamlı ve bağımsız bir incelemeyle açıklığa kavuşturulmasına imkan tanımaktadır.

Her iki kurum da pay sahiplerine yönelik çok önemli güvenceler getirse de bu süreçler oldukça titizlik içinde yürütülmelidir. Şöyle ki, açıklandığı üzere hem mahkemeden özel denetçi atanması hem de bilgi alma ve inceleme hakkının dava yoluyla kullanılması talebine ilişkin verilecek kararlar kesin olup sürecin herhangi bir kesitinde, özellikle de bilgi alma ve inceleme hakkının kullanılmasında, yapılacak bir hata özel denetim mekanizmasını kullanılamaz hale getirebilecek olup her sürece dair aranan şartlar eksiksiz bir şekilde yerine getirilmelidir.

Stj. Av. Furkan Doyuran

Kaynakça:

1. Ayhan R., Çağlar H., Özdamar M., Şirketler Hukuku: Genel Esaslar, Ankara: Yetkin Yayınları, 2023, s. 321.

2. Atalay O., “Anonim Şirketlerde Bilgi Alma ve İnceleme Haklarının Mahkeme Aracılığıyla Kullanılması”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 16, Özel Sayı, 2014, Prof. Dr. Hakan Pekcanıtez’e Armağan, (Basım Yılı: 2015), s. 54.

3. Dural H., “Anonim Şirket Pay Sahibinin Genel Kurul Dışında Talep Ettiği Bilginin Genel Kurul Dışında Verilmesinin Sonuçları”, Sermaye Şirketleri Hukukunda Güncel Gelişmeler Sempozyumu, İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2020, s. 278.

4. Arslan N., Anonim Şirketlerde Pay Sahibinin Bilgi Alma ve İnceleme Hakkı, Yüksek Lisans Tezi, Bursa, 2024, s. 45.

5. Bozkır B., Anonim Şirket Pay Sahibinin Bilgi Alma ve İnceleme Hakkı, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: İbn Haldun Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Özel Hukuk Anabilim Dalı, 2023, s. 111.

6. Atalay, s. 61.

7. Alışkan M., “Anonim Şirkette Özel Denetim İsteminde Genel Kurul Aşaması”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, C. 31, S. 2, 2025, Prof. Dr. Fehim Üçışık’a Armağan, s. 1262.

8. Alışkan, s. 1255.

9. Çelik F., 6102 Sayılı TTK Hükümlerine Göre Anonim Şirketlerde Özel Denetim, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Özel Hukuk Anabilim Dalı, 2019, s. 92.

10. Poroy R., Tekinalp Ü., Çamoğlu E., Ortaklıklar Hukuku, C. 2, 14. Baskı, İstanbul: Vedat Kitapçılık, 2019, s. 69.

11. Alışkan, s. 1258.

12. Alışkan, s. 1259.

13. Örken E., Anonim Şirketlerde Özel Denetim İsteme Hakkı, Yüksek Lisans Tezi, Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Özel Hukuk Anabilim Dalı, 2022, s. 93.

14. Alışkan, s. 1261.

15. Alışkan, s. 1262.

16. Çelik, s. 61.